کتابخانه دولتی برلین؛ گنجینه‌ای از نزدیک به سه هزار نسخه خطی فارسی در آلمان
از مجموعه‌های تاریخی دیس، اشپرنگر و پترمان تا نسخه‌های نفیس شاهنامه و منطق‌الطیر و فهرست‌های دیجیتال قلَموس
کتابخانه دولتی برلین (Staatsbibliothek zu Berlin) یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری نسخه‌های خطی شرقی در اروپا و از کتابخانه‌های برجسته آلمان در حوزه میراث مکتوب فارسی است. بر اساس آمار اعلام‌شده در وبگاه رسمی این کتابخانه، مجموعه نسخه‌های خطی فارسی آن حدود ۲۹۰۷ مجلد را در بر می‌گیرد؛ آثاری که طی بیش از سه قرن از ایران، هند، آسیای مرکزی و قلمرو عثمانی گردآوری شده‌اند.
در میان این دست‌نویس‌ها، آثار متنوعی در زمینه ادبیات، تاریخ، تصوف، دین و شرح‌حال‌نگاری دیده می‌شود. نسخه‌های مصور، مرقعات نقاشی، آثار خوشنویسی و جلدهای لاکی نیز از بخش‌های ارزشمند این مجموعه به شمار می‌روند. اهمیت کتابخانه برلین به‌ویژه در آن است که بخش قابل‌توجهی از نسخه‌های فارسی آن از مجموعه‌های شخصی خاورشناسان، دیپلمات‌ها و مسافران اروپایی به دست آمده و تاریخ گردآوری بسیاری از این آثار قابل پیگیری است.
از کتابخانه سلطنتی پروس تا کتابخانه دولتی برلین
تاریخ کتابخانه دولتی برلین به سال ۱۶۶۱ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که فریدریش ویلهلم، فرمانروای براندنبورگ، مجموعه کتاب‌های خود را با عنوان کتابخانه انتخابگری براندنبورگ (Churfürstliche Bibliothek) در دسترس پژوهشگران قرار داد.
این مجموعه در سال ۱۷۰۱ به کتابخانه سلطنتی (Königliche Bibliothek) تبدیل شد و با گسترش مطالعات شرقی و افزایش خرید نسخه‌های خطی در قرن نوزدهم، به یکی از کتابخانه‌های علمی مهم اروپا بدل گردید. از سال ۱۹۱۸ نیز با عنوان کتابخانه دولتی پروس (Preußische Staatsbibliothek) فعالیت کرد.
جنگ جهانی دوم و تقسیم آلمان، سرنوشت این کتابخانه را دگرگون ساخت. بخش‌های بزرگی از منابع آن برای حفاظت از آسیب‌های جنگ به مکان‌های مختلف انتقال یافت و پس از جنگ، مجموعه‌ها میان دو بخش شرقی و غربی آلمان پراکنده شدند.
پس از اتحاد آلمان، دو نهاد کتابخانه‌ای در سال ۱۹۹۲ بار دیگر در ساختاری مشترک با عنوان کتابخانه دولتی برلین، وابسته به بنیاد میراث فرهنگی پروس (Stiftung Preußischer Kulturbesitz)، گرد آمدند.
امروزه کتابخانه در دو ساختمان اصلی خیابان اونتر دن لیندن (Unter den Linden) و خیابان پوتسدامر (Potsdamer Straße) فعالیت می‌کند. بخش نسخه‌های خطی شرقی در ساختمان پوتسدامر قرار دارد.
نخستین نسخه‌های فارسی؛ میراث اولئاریوس و خاورشناسان قرن هفدهم
گردآوری نسخه‌های فارسی در برلین سابقه‌ای تقریباً هم‌زمان با تأسیس کتابخانه دارد. بر اساس اطلاعات رسمی آن، احتمال می‌رود نسخه‌هایی فارسی از همان سال‌های نخست در مجموعه وجود داشته باشند.
یکی از نخستین خریدهای شناخته‌شده به سال ۱۶۷۲ بازمی‌گردد؛ هنگامی که شماری از نسخه‌های فارسی و ترکی متعلق به آدام اولئاریوس (Adam Olearius، ۱۶۰۳–۱۶۷۱) خریداری شد.
اولئاریوس، جهانگرد، مترجم و خاورشناس آلمانی، در قرن هفدهم به ایران سفر کرد و با ترجمه آثاری از ادبیات فارسی، از جمله گلستان سعدی، در معرفی فرهنگ و ادبیات ایران به اروپاییان نقش داشت.
در سال‌های بعد نیز کتابخانه مجموعه‌هایی از بازماندگان تئودور پترائوس (Theodor Petraeus، ۱۶۳۰–۱۶۷۲) و کریستیان راوئه (Christian Raue، ۱۶۱۳–۱۶۷۷)، از خاورشناسان و استادان زبان‌های شرقی، به دست آورد.
این خریدها پایه‌های اولیه مجموعه نسخه‌های فارسی برلین را تشکیل دادند، اما گسترش اصلی آن در قرن نوزدهم صورت گرفت.
مجموعه دیس؛ مرقعات و آثار هنری ایرانی
یکی از مجموعه‌های تاریخی مهم کتابخانه برلین به هاینریش فریدریش فون دیس (Heinrich Friedrich von Diez، ۱۷۵۱–۱۸۱۷)، دیپلمات و خاورشناس پروسی، تعلق داشت.
دیس که مدتی نماینده پروس در دربار عثمانی بود، مجموعه‌ای بزرگ از کتاب‌ها و نسخه‌های خطی فراهم کرد و آن را به کتابخانه سلطنتی برلین وصیت کرد.
میراث او شامل حدود ۱۷ هزار کتاب چاپی و ۸۳۶ نسخه خطی بود که بیش از ۴۰۰ نسخه آن به زبان‌های شرقی و ۵۱ نسخه فارسی بود.
در میان نسخه‌های فارسی این مجموعه، مرقعات نفیس نقاشی و خوشنویسی جایگاه ویژه‌ای دارند. برخی برگ‌های این مرقعات احتمالاً به قرن چهاردهم میلادی بازمی‌گردند.
مرقعات دیس، که در منابع آلمانی با عنوان Diez-Alben شناخته می‌شوند، از آثار مهم برای پژوهش در تاریخ نقاشی ایرانی، هنر دربارهای اسلامی و انتقال آثار هنری از شرق به اروپا به شمار می‌روند.
مجموعه‌های پترمان، اشپرنگر و مینوتولی
قرن نوزدهم دوره گسترش چشمگیر مجموعه نسخه‌های شرقی کتابخانه برلین بود. در این دوره، چند مجموعه خصوصی بزرگ خریداری شد که بخش مهمی از نسخه‌های فارسی کنونی کتابخانه را تشکیل می‌دهند.
مجموعه یولیوس هاینریش پترمان
یولیوس هاینریش پترمان (Julius Heinrich Petermann، ۱۸۰۱–۱۸۷۶)، خاورشناس آلمانی، طی سفرهای سال‌های ۱۸۵۲ تا ۱۸۵۵ به آسیای غربی و ایران، مجموعه‌ای از نسخه‌های خطی گرد آورد.
بخشی از این مجموعه در فاصله ۱۸۵۳ تا ۱۸۵۷ وارد کتابخانه سلطنتی برلین شد. بر اساس آمار کتابخانه، در این مرحله ۱۴۰ نسخه فارسی و در خریدهای بعدی پس از سال ۱۸۷۰ نیز ۹۱ نسخه دیگر از طریق پترمان به مجموعه افزوده شد.
مجموعه آلویس اشپرنگر
آلویس اشپرنگر (Aloys Sprenger، ۱۸۱۳–۱۸۹۳)، خاورشناس اتریشی، سال‌ها در هند فعالیت داشت و در این مدت شمار زیادی نسخه خطی و کتاب به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و زبان‌های هندی گرد آورد.
مجموعه او شامل حدود دو هزار اثر خطی و چاپی بود که در سال ۱۸۵۷ خریداری شد. در میان آن‌ها ۳۱۰ نسخه فارسی وجود داشت که سهم مهمی در گسترش مجموعه فارسی برلین ایفا کرد.
اهمیت این مجموعه از آن جهت است که بسیاری از نسخه‌های آن به سنت کتابت و فرهنگ فارسی در شبه‌قاره هند مربوط‌اند.
مجموعه یولیوس فون مینوتولی
یولیوس فون مینوتولی (Julius von Minutoli، ۱۸۰۴–۱۸۶۰)، دیپلمات پروسی، در جریان مأموریتی به ایران همراه با هاینریش بروگش و ایگناتس پیتراشفسکی به گردآوری نسخه‌های خطی پرداخت.
این مجموعه در سال ۱۸۶۴ به کتابخانه برلین فروخته شد و ۱۱۲ نسخه فارسی را در بر داشت.
از مهم‌ترین آثار هنری این مجموعه، مرقع جهانگیر (Jahangir Album) است که از نظر نقاشی و خوشنویسی ایرانی و هندی ارزش ویژه‌ای دارد.
مجموعه‌های تاریخی و شماره‌های بازیابی نسخه‌ها
در کتابخانه دولتی برلین، برخلاف برخی کتابخانه‌ها که نسخه‌های مجموعه‌داران قدیمی در شماره‌های متوالی ثبت شده‌اند، بسیاری از مجموعه‌های تاریخی با نام گردآورندگان آن‌ها شناخته می‌شوند.
شماره‌های بازیابی نسخه‌های فارسی برلین معمولاً در دو گروه اصلی دیده می‌شوند:
- شماره‌های مبتنی بر نام مجموعه‌دار: مانند Diez، Petermann، Sprenger و Minutoli که نشان‌دهنده ارتباط نسخه با مجموعه تاریخی موردنظر هستند.
- شماره‌های عمومی نسخه‌های شرقی: مانند Ms. or. fol.، Ms. or. quart. و Ms. or. oct. که نسخه‌ها را در رده‌های قطع بزرگ، متوسط و کوچک طبقه‌بندی می‌کنند.
در نتیجه، برای شناسایی نسخه‌های فارسی برلین باید هم نام مجموعه تاریخی و هم شماره کامل بازیابی بررسی شود. همچنین قرار داشتن یک نسخه در مجموعه‌ای به نام یکی از خاورشناسان، لزوماً به معنای آن نیست که وی نخستین مالک آن نسخه بوده است.
نسخه‌های شاخص فارسی در کتابخانه دولتی برلین
منطق‌الطیر عطار، Ms. or. oct. 268
یکی از نسخه‌های ارزشمند فارسی برلین، دست‌نویسی مصور از منطق‌الطیر فریدالدین عطار نیشابوری است که در میانه قرن پانزدهم میلادی در هرات کتابت شده است.
نگاره مشهور اجتماع پرندگان در برگ ۲۷ روی این نسخه، از نمونه‌های شاخص نقاشی و کتاب‌آرایی دوره تیموری به شمار می‌رود. ترکیب خوشنویسی فارسی با زمینه‌های زرین، درختان و پرندگان، این دست‌نویس را به اثری ارزشمند برای مطالعه تاریخ هنر کتاب ایرانی تبدیل کرده است.
شاهنامه فردوسی، Ms. or. fol. 4251
نسخه‌ای مصور از شاهنامه فردوسی که در سال ۱۶۰۵ میلادی در اصفهان تهیه شده، از دیگر دست‌نویس‌های شاخص مجموعه فارسی برلین است.
این اثر از نمونه‌های مهم سنت نسخه‌آرایی شاهنامه در دوره صفوی به شمار می‌رود. کتابخانه برلین افزون بر این نسخه، سیزده نسخه مُذهّب دیگر از شاهنامه را نیز در مجموعه خود نگهداری می‌کند.
زنگی‌نامه، Ms. or. quart. 1675
نسخه‌ای از زنگی‌نامه، اثر محمد بن محمود بن محمد زنگی بخاری، از دیگر دست‌نویس‌های مهم فارسی کتابخانه است.
این نسخه که به اوایل قرن چهاردهم میلادی تعلق دارد، از آثار خودنوشت مؤلف به شمار می‌رود و در مجموعه‌ای از رساله‌ها و حکایت‌ها قرار گرفته است.
متن آن شامل روایت‌هایی درباره پیامبر اسلام، مشایخ صوفیه و مناظره‌های ادبی و تخیلی است. اهمیت ویژه این دست‌نویس در آن است که انتساب کتابت آن به خود مؤلف، ارزش آن را برای پژوهش‌های متن‌شناختی افزایش می‌دهد.
قران‌السعدین امیرخسرو دهلوی، Ms. or. fol. 431
از دیگر آثار شاخص مجموعه، نسخه‌ای از قران‌السعدین امیرخسرو دهلوی است که کتابخانه برلین آن را به‌ویژه به سبب جلد لاکی ارزشمندش معرفی کرده است.
این دست‌نویس نمونه‌ای از پیوند ادبیات فارسی با هنر صحافی و کتاب‌آرایی است و برای مطالعه تاریخ جلدسازی نسخه‌های شرقی اهمیت دارد.
فهرست‌های نسخه‌های خطی فارسی؛ از پرتش تا فهرست‌های جدید
مهم‌ترین فهرست تاریخی نسخه‌های فارسی کتابخانه برلین، اثر ویلهلم پرتش (Wilhelm Pertsch، ۱۸۳۲–۱۸۹۹) با عنوان Verzeichniss der Persischen Handschriften der Königlichen Bibliothek zu Berlin است که در سال ۱۸۸۸ منتشر شد.
این فهرست دارای ۱۰۹۸ شماره فهرستی است و اطلاعات گسترده‌ای درباره نسخه‌های فارسی موجود در کتابخانه سلطنتی برلین ارائه می‌کند. حدود دو سوم نسخه‌هایی که پرتش معرفی کرده، پس از سال ۱۸۵۰ وارد کتابخانه شده بودند.
در قرن بیستم، فهرست‌های تکمیلی در مجموعه بزرگ Verzeichnis der Orientalischen Handschriften in Deutschland، معروف به VOHD، منتشر شد.
از جمله این آثار می‌توان به فهرست نسخه‌های فارسی ویلهلم هاینتس (Wilhelm Heinz)، منتشرشده در سال ۱۹۶۸، اشاره کرد که ۳۸۴ نسخه از کتابخانه برلین را معرفی کرده است.
برای نسخه‌های مصور و مرقعات نیز فهرست‌های تخصصی مستقلی انتشار یافته است؛ از جمله پژوهش مظهر شوکت ایپشیراوغلو درباره مرقعات دیس در سال ۱۹۶۴ و فهرست نسخه‌های اسلامی مصور به کوشش ایوان شچوکین و همکاران در سال ۱۹۷۱.
فهرست دیجیتال قلَموس و دسترسی پژوهشگران
یکی از امکانات مهم پژوهشی کتابخانه دولتی برلین، سامانه قلَموس (Qalamos) است؛ پایگاهی تخصصی برای جست‌وجو و شناسایی نسخه‌های خطی شرقی.
این سامانه اطلاعات پایه همه شماره‌های بازیابی نسخه‌های شرقی برلین را در بر دارد و توصیف‌های تفصیلی آن به‌تدریج تکمیل می‌شود. در مواردی که نسخه‌ها دیجیتالی شده‌اند، اطلاعات فهرستی می‌تواند پژوهشگر را به تصاویر نسخه نیز هدایت کند.
سامانه قلَموس برای بررسی عنوان اثر، مؤلف، تاریخ کتابت، کاتب، موضوع، زبان، مجموعه تاریخی و شماره بازیابی کاربرد دارد و یکی از ابزارهای مهم مطالعه نسخه‌های فارسی در کتابخانه‌های آلمان است.
افزون بر قلَموس، بخشی از نسخه‌های کتابخانه از طریق مجموعه‌های دیجیتال کتابخانه دولتی برلین در دسترس است.
برای مطالعه حضوری نسخه‌های خطی شرقی، پژوهشگران می‌توانند با بخش شرق‌شناسی کتابخانه در ساختمان خیابان پوتسدامر ارتباط بگیرند. استفاده از نسخه‌های اصلی و دریافت تصاویر تابع مقررات کتابخانه است.
جایگاه کتابخانه برلین در مطالعات نسخه‌های فارسی
کتابخانه دولتی برلین از چند جهت برای نسخه‌پژوهان اهمیت دارد. نخست، تنوع مجموعه‌های تاریخی آن است که امکان بررسی مسیرهای انتقال نسخه‌های فارسی از ایران، هند و قلمرو عثمانی به اروپا را فراهم می‌کند.
دوم، شمار چشمگیر نسخه‌های مصور، مرقعات و جلدهای نفیس است که برای پژوهش در تاریخ هنر ایرانی و اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارند.
سوم، وجود فهرست‌های تخصصی قدیمی و سامانه دیجیتال قلَموس است که امکان شناسایی دقیق‌تر نسخه‌ها و بررسی تاریخ تملک آن‌ها را فراهم می‌سازد.
از این رو، کتابخانه دولتی برلین نه‌تنها از مراکز مهم نگهداری نسخه‌های فارسی در اروپا، بلکه منبعی ارزشمند برای شناخت تاریخ مجموعه‌داری، انتقال و مطالعه میراث مکتوب فارسی در سه قرن گذشته به شمار می‌رود.
وبگاه رسمی کتابخانه: https://staatsbibliothek-berlin.de
سامانه نسخه‌های خطی قلَموس: https://www.qalamos.net
مجموعه‌های دیجیتال کتابخانه: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de
نشانی بخش نسخه‌های شرقي:Potsdamer Straße 33, 10785 Berlin, Germany
تذكر: اين گزارش توسط هوش مصنوعي توليد شده است.