کتابخانه ملی فرانسه؛ گنجینه‌ای از ۲۶۰۰ نسخه خطی فارسی در پاریس
کتابخانه ملی فرانسه (Bibliothèque nationale de France)، از مهم‌ترین مراکز نگهداری نسخه‌های خطی فارسی در اروپاست. این کتابخانه که ریشه در مجموعه کتاب‌های پادشاهان فرانسه دارد، امروزه نزدیک به ۲۶۰۰ نسخه خطی فارسی را در مجموعه‌های خود نگهداری می‌کند. نسخه‌هایی که از سده‌های گذشته به واسطه سفرهای علمی، مأموریت‌های دیپلماتیک، خرید مجموعه‌های خصوصی و فعالیت خاورشناسان فرانسوی از ایران، هند، آسیای مرکزی و قلمرو عثمانی به فرانسه منتقل شده‌اند.
اهمیت مجموعه فارسی کتابخانه ملی فرانسه تنها به شمار نسخه‌ها محدود نمی‌شود؛ وجود دست‌نویس‌های کهن، نسخه‌های مصور و مُذهّب، آثار دارای حواشی و یادداشت‌های مؤلفان و مالکان، و نسخه‌های منحصربه‌فرد، این کتابخانه را به یکی از مراکز مهم پژوهش درباره تاریخ کتاب و فرهنگ ایرانی تبدیل کرده است.
از کتابخانه سلطنتی تا کتابخانه ملی فرانسه
پیشینه کتابخانه ملی فرانسه به مجموعه‌های سلطنتی این کشور بازمی‌گردد. اگرچه پادشاهان فرانسه از قرون میانه به گردآوری کتاب علاقه داشتند، شکل‌گیری مجموعه‌ای پیوسته که بعدها بنیاد کتابخانه ملی را تشکیل داد، عمدتاً به اواخر قرن پانزدهم میلادی مربوط می‌شود.
گسترش جدی مجموعه‌های شرقی کتابخانه در قرن هفدهم و به‌ویژه در دوران لویی چهاردهم آغاز شد. در این دوره، ژان باتیست کولبر (Jean-Baptiste Colbert)، وزیر بانفوذ پادشاه، برنامه‌ای برای افزایش منابع کتابخانه از طریق خرید مجموعه‌های خصوصی و اعزام نمایندگان به سرزمین‌های شرقی دنبال کرد.
در نتیجه این اقدامات، نسخه‌های فراوانی به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و دیگر زبان‌های شرقی وارد کتابخانه سلطنتی شدند. این روند در قرن‌های هجدهم و نوزدهم، با فعالیت خاورشناسان، مأموران سیاسی، مسافران و مجموعه‌داران فرانسوی ادامه یافت.
دو مجموعه اصلی نسخه‌های خطی فارسی
نسخه‌های فارسی کتابخانه ملی فرانسه عمدتاً در دو مجموعه تاریخی مستقل سامان یافته‌اند:
مجموعه قدیم فارسی (Ancien fonds persan)
این مجموعه ۳۸۸ شماره بازیابی دارد و شامل نسخه‌هایی است که پیش از سال ۱۷۳۹ میلادی وارد کتابخانه سلطنتی فرانسه شده‌اند. نسخه‌های آن با شماره‌های Persan 1 تا Persan 388 شناخته می‌شوند.
سال ۱۷۳۹ از آن جهت اهمیت دارد که در این سال نخستین مجلد فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه سلطنتی، شامل نسخه‌های شرقی، منتشر شد و بعدها مبنای تفکیک مجموعه قدیم از مجموعه تکمیلی قرار گرفت.
مجموعه تکمیلی فارسی (Supplément persan)
این مجموعه نسخه‌هایی را در بر می‌گیرد که از سال ۱۷۴۰ به بعد وارد کتابخانه شده‌اند. بنا بر آمار منتشرشده در وبگاه رسمی کتابخانه، این بخش حدود ۲۱۸۰ مجلد نسخه خطی دارد.
بنابراین مجموع دو مجموعه اصلی به حدود ۲۵۷۰ نسخه می‌رسد. البته نسخه‌ها و متون فارسی دیگری نیز در سایر مجموعه‌های کتابخانه، از جمله مجموعه‌های عبری، عربی، ترکی و مجموعه اسمیت-لسوئف، نگهداری می‌شوند.
مجموعه‌داران و خاورشناسان مؤثر در گسترش نسخه‌های فارسی
بخش مهمی از نسخه‌های فارسی کتابخانه ملی فرانسه از طریق خرید یا انتقال مجموعه‌های خصوصی به دست آمده است.
در سال ۱۶۶۸ میلادی، ۵۶ نسخه فارسی از مجموعه ژیلبر گولمن (Gilbert Gaulmin) و ۲۵ نسخه از مجموعه کاردینال مازارن (Cardinal Mazarin) وارد کتابخانه سلطنتی شد. در سال‌های بعد نیز نسخه‌هایی که مسافران و مأموران فرانسوی از مشرق‌زمین آورده بودند، به این مجموعه افزوده شد.
از جمله افراد مؤثر در این روند می‌توان به آنتوان گالان (Antoine Galland)، مسافر و خاورشناس فرانسوی، و ژان میشل وانسلب (Jean-Michel Vansleb) اشاره کرد. وانسلب در سال‌های ۱۶۷۱ تا ۱۶۷۳ میلادی، ۴۱ نسخه فارسی برای کتابخانه فراهم آورد.
در قرن هجدهم، ورود مجموعه‌های ملشیزدک تِوِنو (Melchisédech Thévenot) و کولبر، و همچنین نسخه‌هایی که از ایران و هند به فرانسه منتقل شدند، سبب گسترش مجموعه فارسی شد. ژان اوتر (Jean Otter)، آنکتیل دوپرون (Anquetil-Duperron) و ژان باتیست ژانتیل (Jean-Baptiste Gentil) نیز از شخصیت‌های مؤثر در این دوره بودند.
در قرن نوزدهم نیز مجموعه‌هایی از خاورشناسان و مجموعه‌دارانی مانند شارل شفر (Charles Schefer) و دیگر پژوهشگران فرانسوی وارد کتابخانه شد. این مجموعه‌ها علاوه بر آثار مشهور ادبی و تاریخی، نسخه‌هایی کمتر شناخته‌شده از متون فارسی را در بر داشتند.
نسخه‌های شاخص فارسی در کتابخانه ملی فرانسه
مجموعه فارسی کتابخانه ملی فرانسه از نظر نسخه‌های کهن و مصور اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس اطلاعات رسمی کتابخانه، بیش از ۲۰۰ نسخه این مجموعه دارای نقاشی است و چند صد نسخه دیگر نیز از آرایه‌های تذهیب و کتاب‌آرایی برخوردارند.
جامع‌التواریخ رشیدالدین، Supplément persan 1113
یکی از آثار برجسته کتابخانه، نسخه‌ای مصور از جامع‌التواریخ رشیدالدین فضل‌الله همدانی است که حدود سال ۱۴۳۰ میلادی در هرات و در فضای هنری عصر تیموری تهیه شده است.
این نسخه، که کتابخانه ملی فرانسه آن را با نام سیف الواحدى و همکارانش مرتبط می‌داند، دارای نگاره‌هایی از تاریخ مغولان است؛ از جمله تصویر چنگیزخان و طغرل اونگ‌خان، و نگاره‌ای از غازان‌خان و اولجایتو.
اهمیت این دست‌نویس به ارزش تاریخی متن و نیز جایگاه آن در شناخت نگارگری و کتاب‌آرایی مکتب هرات بازمی‌گردد.
خمسه نظامی، Supplément persan 1029
نسخه‌ای از خمسه نظامی گنجوی با شماره Supplément persan 1029، از نمونه‌های شاخص میراث کتاب‌آرایی فارسی در کتابخانه ملی فرانسه است.
کتابخانه در معرفی مجموعه‌های شرقی خود، تصویری از جلد این نسخه را به‌عنوان نمونه‌ای از صحافی‌های نفیس فارسی منتشر کرده است. این اثر نشان‌دهنده اهمیتی است که نسخه‌های ادبی فارسی، علاوه بر محتوای متنی، از نظر هنر صحافی و آرایه‌های کتاب دارند.
تفسیر طبری، Supplément persan 1610
نسخه‌ای کهن و مُذهّب از ترجمه و تفسیر فارسی منسوب به طبری، از دیگر آثار ارزشمند این کتابخانه است. این نسخه در فاصله سال‌های ۱۲۱۰ تا ۱۲۲۵ میلادی در آذربایجان کتابت شده و از نمونه‌های مهم دست‌نویس‌های فارسی اوایل قرن هفتم هجری به شمار می‌رود.
آثار جامی و نسخه‌های دارای یادداشت مؤلف
یکی دیگر از ویژگی‌های مهم این مجموعه، وجود نسخه‌هایی است که ارتباط مستقیمی با صاحبان آثار دارند. برای نمونه، نسخه Supplément persan 545 دارای یادداشت‌هایی از عبدالرحمان جامی است. چنین نسخه‌هایی برای پژوهش در تاریخ متن، شناسایی اصلاحات و بررسی شیوه انتقال آثار ادبی فارسی اهمیت ویژه دارند.
فهرست‌های نسخه‌های فارسی؛ از بلوشه تا فرانسیس ریشار
کتابخانه ملی فرانسه از مراکز مهم فهرست‌نگاری نسخه‌های فارسی در اروپاست. یکی از منابع اصلی شناخت این مجموعه، فهرست چهارجلدی نسخه‌های فارسی است که ادگار بلوشه (Edgar Blochet) در فاصله سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۳۴ منتشر کرد.
این فهرست با عنوان Catalogue des manuscrits persans de la Bibliothèque nationale، در چهار جلد و برای شماره‌های ۱ تا ۲۴۸۱ تدوین شده و همچنان از منابع مهم شناسایی نسخه‌های فارسی کتابخانه به شمار می‌رود.
اثر مهم دیگر، کتاب Catalogue des manuscrits persans, I: Ancien fonds تألیف فرانسیس ریشار (Francis Richard) است که در سال ۱۹۸۹ انتشار یافت.
ریشار، پژوهشگر برجسته نسخه‌های فارسی، در این کتاب به معرفی تفصیلی مجموعه قدیم فارسی پرداخته و علاوه بر مشخصات نسخه‌ها، اطلاعاتی درباره تاریخ گردآوری، ویژگی‌های نسخه‌شناختی و منشأ دست‌نویس‌ها ارائه کرده است.
پژوهش‌های او درباره تاریخ کتاب فارسی و سرگذشت نسخه‌ها در کتابخانه‌های اروپایی، از منابع مهم مطالعه مجموعه فارسی فرانسه به شمار می‌روند.
دسترسی دیجیتال به نسخه‌های خطی فارسی
کتابخانه ملی فرانسه امکانات گسترده‌ای برای شناسایی و مطالعه نسخه‌های خطی فراهم کرده است.
سامانه BnF Archives et Manuscrits برای جست‌وجوی اطلاعات فهرست‌نویسی نسخه‌ها به کار می‌رود. پژوهشگران می‌توانند در این سامانه با عنوان اثر، نام مؤلف یا شماره بازیابی به جست‌وجوی نسخه‌های موردنظر بپردازند.
همچنین کتابخانه دیجیتال Gallica امکان دسترسی به تصاویر بسیاری از منابع و نسخه‌های دیجیتالی‌شده را فراهم می‌کند. البته همه نسخه‌های موجود در فهرست کتابخانه لزوماً به‌صورت کامل دیجیتالی و در دسترس عموم نیستند.
سامانه Mandragore نیز برای پژوهشگران تاریخ هنر و نسخه‌های مصور اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا امکان جست‌وجو و مشاهده تصاویر نگاره‌ها، تذهیب‌ها و دیگر آرایه‌های نسخه‌های خطی را فراهم می‌سازد.
برای مطالعه حضوری نسخه‌ها، بخش نسخ خطی کتابخانه ملی فرانسه در مجموعه تاریخی ریشلیو (Richelieu) در پاریس قرار دارد و استفاده از نسخه‌های اصلی تابع مقررات بخش پژوهشی کتابخانه است.
جایگاه کتابخانه ملی فرانسه در پژوهش‌های نسخه‌شناختی فارسی
اهمیت مجموعه نسخه‌های فارسی کتابخانه ملی فرانسه تنها در شمار آثار آن خلاصه نمی‌شود. تاریخ طولانی گردآوری نسخه‌ها، تنوع منشأ جغرافیایی دست‌نویس‌ها، وجود نسخه‌های کهن و مصور، و فعالیت نسل‌های مختلف فهرست‌نویسان فرانسوی، این کتابخانه را به یکی از منابع اساسی مطالعه تاریخ کتاب فارسی تبدیل کرده است.
این مجموعه برای پژوهش درباره ادبیات کلاسیک فارسی، تاریخ‌نگاری ایرانی، تصحیح متون، خوشنویسی، صحافی، تذهیب و نگارگری اهمیت فراوان دارد. همچنین یادداشت‌های تملک و حواشی نسخه‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره مسیر انتقال آثار فارسی از ایران، هند و قلمرو عثمانی به کتابخانه‌های اروپایی فراهم آورد.
وبگاه رسمی کتابخانه: https://www.bnf.fr
سامانه نسخه‌های خطی: https://archivesetmanuscrits.bnf.fr
کتابخانه دیجیتال گالیکا: https://gallica.bnf.fr
سامانه تصاویر نسخه‌های مصور: https://mandragore.bnf.fr
تذكر: اين گزارش توسط هوش مصنوعي توليد شده است.