کتابخانه دانشگاه لایدن؛ گنجینه‌ای ارزشمند از نسخه‌های خطی فارسی در هلند
کتابخانه دانشگاه لایدن (ليدن) (Leiden University Library) در هلند، یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری نسخه‌های خطی شرقی در اروپاست. این کتابخانه که پیشینه آن به اواخر قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد، امروزه حدود ۱۲۰۰ نسخه خطی فارسی را در خود جای داده است. مجموعه‌ای که بخشی از آن حاصل کوشش خاورشناسان و مجموعه‌داران اروپایی در سده‌های گذشته است و آثاری ارزشمند از ادبیات، تاریخ، پزشکی، علوم و فرهنگ ایرانی را در بر می‌گیرد.
از تأسیس دانشگاه لایدن تا شکل‌گیری مجموعه‌های شرقی
دانشگاه لایدن در سال ۱۵۷۵ میلادی تأسیس شد و کتابخانه آن در سال ۱۵۸۷ فعالیت خود را آغاز کرد. این کتابخانه به‌تدریج به یکی از مراکز مهم گردآوری و مطالعه آثار مکتوب مشرق‌زمین تبدیل شد. گسترش مطالعات زبان‌های شرقی، سفرهای علمی و فعالیت خاورشناسان هلندی، زمینه ورود شمار قابل‌توجهی از نسخه‌های عربی، فارسی و ترکی را به این کتابخانه فراهم کرد.
در شکل‌گیری مجموعه نسخه‌های شرقی لایدن، سه شخصیت نقشی برجسته داشتند: ژوزف یوستوس اسکالیگر (Joseph Justus Scaliger)، یاکوبوس گولیوس (Jacobus Golius) و لوینوس وارنر (Levinus Warner).
اسکالیگر (۱۵۴۰–۱۶۰۹)، دانشمند و زبان‌شناس فرانسوی‌تبار، در سال‌های پایانی زندگی خود در دانشگاه لایدن فعالیت داشت و مجموعه‌ای از نسخه‌ها و کتاب‌های شرقی او پس از مرگش به کتابخانه منتقل شد. گولیوس (۱۵۹۶–۱۶۶۷)، خاورشناس هلندی و استاد زبان عربی دانشگاه لایدن، نیز با سفر به سرزمین‌های شرقی و گردآوری نسخه‌های خطی، سهم مهمی در گسترش مجموعه کتابخانه داشت.
بااین‌حال، یکی از مهم‌ترین مراحل گسترش مجموعه‌های شرقی لایدن با نام لوینوس وارنر پیوند خورده است.
میراث وارنر؛ هسته اصلی مجموعه نسخه‌های فارسی
لوینوس وارنر (۱۶۱۹–۱۶۶۵)، خاورشناس و دیپلمات هلندی، نزدیک به بیست سال در استانبول اقامت داشت و در این مدت مجموعه‌ای بزرگ از نسخه‌های خطی شرقی گرد آورد.
او حدود هزار نسخه خطی به زبان‌های عربی، فارسی، عبری و ترکی عثمانی فراهم کرد که نزدیک به دویست نسخه آن فارسی بود. این مجموعه پس از مرگ وی به کتابخانه دانشگاه لایدن منتقل شد و با نام لاتینی Legatum Warnerianum، به معنای “میراث وارنر”، شهرت یافت.
مجموعه وارنر از پایه‌های اصلی گسترش نسخه‌های فارسی در لایدن به شمار می‌رود. البته همه نسخه‌هایی که امروزه در مجموعه‌های شرقی این کتابخانه نگهداری می‌شوند، لزوماً از اموال شخصی وارنر نبوده‌اند؛ بخشی از آن‌ها در دوره‌های بعد و از مسیرهای گوناگون به کتابخانه راه یافته‌اند.
مجموعه‌های تاریخی و شماره‌های بازیابی نسخه‌ها
یکی از ویژگی‌های نسخه‌شناختی کتابخانه لایدن، حفظ نظام شماره‌گذاری تاریخی نسخه‌های شرقی با علامت اختصاری Or. است.
در این نظام، مجموعه‌هایی که به گردآورندگان اولیه کتابخانه مربوط‌اند، عمدتاً در چند گروه شماره‌گذاری شده‌اند:
- مجموعه گولیوس: Or. 1–211
- مجموعه منسوب به اسکالیگر: Or. 212–268
- مجموعه وارنر: Or. 269–1199
- مجموعه یان یاکوب شولتنس: Or. 1222–1302
این تقسیم‌بندی برای شناسایی تاریخ ورود نسخه‌ها به کتابخانه سودمند است، اما لزوماً به معنای مالکیت شخصی صاحبان مجموعه بر تک‌تک نسخه‌ها نیست.
برای نمونه، نسخه‌ای از کتاب لبّ التواریخ یحیی بن عبداللطیف قزوینی، با شماره Or. 224، در گروه تاریخی منسوب به اسکالیگر قرار گرفته است، در حالی که تاریخ کتابت آن ۱۰۵۵ هجری قمری، چند دهه پس از مرگ اسکالیگر، است. بنابراین انتساب مجموعه‌ای این نسخه نباید با مالکیت شخصی اسکالیگر اشتباه گرفته شود.
نسخه‌های شاخص فارسی در کتابخانه لایدن
در میان نسخه‌های فارسی این کتابخانه، آثاری ارزشمند از متون ادبی، تاریخی و علمی ایران دیده می‌شود که برخی از آن‌ها در پژوهش‌های ایران‌شناسی و تصحیح متون فارسی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
گلستان سعدی، Or. 242
یکی از نسخه‌های شناخته‌شده فارسی لایدن، دست‌نویسی از گلستان سعدی است که در آن یادداشت‌ها و حواشی عربی و ترکی و نیز یادداشت‌هایی از یاکوبوس گولیوس دیده می‌شود.
این نسخه از نظر تاریخ آشنایی خاورشناسان اروپایی با ادبیات فارسی اهمیت دارد. یان توماس پیتر دِ بروین (J.T.P. de Bruijn)، ایران‌شناس و استاد پیشین دانشگاه لایدن، در پژوهشی مستقل به تاریخ و سرگذشت این نسخه پرداخته است.
شاهنامه فردوسی، Or. 494
نسخه‌ای مصور از شاهنامه فردوسی، به تاریخ ۸۴۰ هجری قمری، از دیگر آثار برجسته مجموعه لایدن است. این دست‌نویس که احتمال داده شده در شیراز کتابت شده باشد، از لحاظ تاریخ کتاب‌آرایی و نگارگری ایرانی ارزشمند است.
یکی از نگاره‌های شناخته‌شده این نسخه، صحنه کشته شدن ایرج به دست تور را نمایش می‌دهد. نسخه یادشده از جمله آثاری است که در نمایشگاه نسخه‌های فارسی دانشگاه لایدن در سال ۲۰۲۳ نیز معرفی شد.
دیگر آثار فارسی
در مجموعه کتابخانه لایدن، افزون بر این دو اثر، نسخه‌هایی از تذکرةالاولیاء عطار، ذخیره خوارزمشاهی اسماعیل جرجانی و متون دیگری در زمینه پزشکی، ادبیات، تاریخ و علوم اسلامی نگهداری می‌شود.
برخی از این نسخه‌ها به سبب قدمت، ویژگی‌های کتاب‌آرایی، حواشی و یادداشت‌های مالکان یا سابقه استفاده در تصحیح متون، اهمیت خاصی دارند.
فهرست‌های نسخه‌های خطی و امکانات دسترسی
کتابخانه دانشگاه لایدن از دیرباز به فهرست‌نگاری مجموعه‌های شرقی خود توجه داشته است. فهرست‌های چاپی قدیمی، پژوهش‌های مربوط به مجموعه‌های تاریخی و فهرست‌های جدید، منابع اصلی شناسایی نسخه‌های فارسی این کتابخانه به شمار می‌روند.
از مهم‌ترین منابع امروزی، فهرست جامع نسخه‌های شرقی تدوین‌شده به کوشش یان یوست ویتکام (Jan Just Witkam) با عنوان Inventory of Oriental Manuscripts است. این فهرست اطلاعات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی شمار فراوانی از نسخه‌های شرقی لایدن را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
آقاي محمد تقي دانش پژوه در جلد 10 نشريه نسخه هاي خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، صص 235 – 274، تعدادي از نسخه هاي اين كتابخانه را معرفي كرده است.
بخشی از نسخه‌های خطی کتابخانه نیز دیجیتالی شده و از طریق سامانه مجموعه‌های دیجیتال دانشگاه قابل مشاهده است. پژوهشگران می‌توانند با جست‌وجوی عنوان اثر یا شماره بازیابی، نسخه موردنظر خود را شناسایی کنند و در صورت موجود بودن تصاویر دیجیتال، برگ‌های آن را مشاهده کنند.
برای مطالعه حضوری نسخه‌ها، مراجعه به بخش مجموعه‌های ویژه کتابخانه و رعایت مقررات درخواست و دسترسی ضروری است. همچنین امکان سفارش تصویر از نسخه‌های واجد شرایط، مطابق ضوابط کتابخانه، وجود دارد.
جایگاه لایدن در مطالعات نسخه‌های خطی فارسی
کتابخانه دانشگاه لایدن، علاوه بر نگهداری مجموعه‌ای ارزشمند از نسخه‌های فارسی، جایگاهی مهم در تاریخ مطالعات ایرانی در اروپا دارد. فعالیت خاورشناسانی مانند گولیوس، وارنر و پژوهشگران متأخر دانشگاه لایدن، سبب شده است بسیاری از نسخه‌های این کتابخانه در تاریخ ترجمه، تصحیح و معرفی آثار فارسی به اروپاییان نقش داشته باشند.
برای نسخه‌پژوهان، این کتابخانه نه‌تنها محل دسترسی به متون کهن فارسی، بلکه منبعی مهم برای بررسی تاریخ انتقال کتاب‌ها، شبکه‌های گردآوری نسخه‌ها، یادداشت‌های تملک و سرگذشت دست‌نویس‌های ایرانی در خارج از مرزهای ایران است.
نشانی اینترنتی کتابخانه: https://www.library.universiteitleiden.nl
سامانه مجموعه‌های دیجیتال: https://digitalcollections.universiteitleiden.nl
فهرست ویتکام: Inventory of Oriental Manuscripts in the Library of the University of Leiden
اطلاعات نسخه هاي خطي كتابخانه دانشگاه ليدن در سايت قلموس نيز قابل مشاهده است: https://qalamos.net
تذكر: اين معرفي توسط هوش مصنوعي تهيه شده است.