کتابخانه بریتانیا؛ گنجینه‌ای با بیش از ۱۱ هزار نسخه خطی فارسی در لندن
از میراث کتابخانه موزه بریتانیا و کتابخانه دیوان هند تا شاهکارهای خوشنویسی و نگارگری ایران و هند
کتابخانه بریتانیا (British Library) در لندن، با نگهداری بیش از ۱۱ هزار نسخه خطی فارسی، از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مراکز حفاظت از میراث مکتوب فارسی در جهان به شمار می‌رود. این مجموعه حاصل گردآمدن منابع چند کتابخانه و نهاد تاریخی، به‌ویژه کتابخانه موزه بریتانیا (British Museum Library) و کتابخانه دیوان هند (India Office Library)، و نیز خریدها و اهدایی‌های دوره‌های بعد است.
نسخه‌های فارسی این کتابخانه از مناطق گسترده‌ای شامل ایران، آسیای مرکزی، هند و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان و فارسی‌نویس گردآوری شده‌اند و موضوعاتی چون ادبیات، تاریخ، تصوف، دین، فلسفه، پزشکی و علوم را در بر می‌گیرند. وجود نسخه‌های کهن، آثار منحصر‌به‌فرد، دست‌نویس‌های مؤلفان و شاهکارهای خوشنویسی و نگارگری دوره‌های تیموری، صفوی و گورکانی، جایگاه ممتاز این کتابخانه را در پژوهش‌های نسخه‌شناختی فارسی نشان می‌دهد.
از موزه بریتانیا تا تأسیس کتابخانه بریتانیا
پیشینه بخش مهمی از مجموعه‌های کنونی کتابخانه بریتانیا به تأسیس موزه بریتانیا در سال ۱۷۵۳ میلادی بازمی‌گردد. این موزه از آغاز، علاوه بر اشیای تاریخی و هنری، مجموعه‌های بزرگی از کتاب‌ها و نسخه‌های خطی را نیز نگهداری می‌کرد.
در طول قرن‌های هجدهم و نوزدهم، نسخه‌های فراوانی به زبان‌های شرقی از طریق خرید، اهدا، انتقال مجموعه‌های خصوصی و فعالیت مأموران و مجموعه‌داران بریتانیایی وارد کتابخانه موزه شدند. از جمله این آثار، نسخه‌های فارسی بود که بعضی از آن‌ها پیشینه‌ای در دربارهای صفوی و گورکانی داشتند.
در سال ۱۹۷۳ میلادی، کتابخانه بریتانیا به‌عنوان نهادی مستقل تأسیس شد و بخش عمده مجموعه‌های کتابی و نسخه‌های خطی موزه بریتانیا به آن انتقال یافت. در سال ۱۹۸۲ نیز مجموعه‌های کتابخانه دیوان هند به این نهاد پیوستند.
کتابخانه بریتانیا سرانجام در سال ۱۹۹۸ به ساختمان اصلی کنونی خود در منطقه سنت‌پنکراس (St Pancras) لندن منتقل شد.
بنابراین کتابخانه بریتانیای امروزی، اگرچه نهادی نسبتاً جدید است، بخش مهمی از مجموعه‌های نسخه‌های خطی آن سابقه‌ای چندصدساله دارد.
کتابخانه موزه بریتانیا؛ یکی از پایه‌های اصلی مجموعه فارسی
کتابخانه موزه بریتانیا (British Museum Library) از مهم‌ترین نهادهایی بود که مجموعه‌های نسخه‌های فارسی آن بعدها به کتابخانه بریتانیا منتقل شد.
این کتابخانه در طول قرن نوزدهم، با خرید مجموعه‌های خصوصی و گردآوری آثار شرقی، به یکی از مراکز مهم مطالعات خاورشناسی در اروپا تبدیل شد.
نسخه‌های فارسی این مجموعه به‌ویژه در حوزه ادبیات کلاسیک، تاریخ‌نگاری ایرانی، شعر فارسی و آثار مصور اهمیت دارند. از جمله آثار برجسته‌ای که امروزه در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود، نسخه مصور دیوان خواجوی کرمانی به تاریخ ۷۹۹ هجری قمری است.
یکی از شخصیت‌های مهم در تاریخ فهرست‌نگاری این مجموعه، چارلز ریو (Charles Rieu، ۱۸۲۰–۱۹۰۲)، خاورشناس و فهرست‌نویس مشهور، بود. او فهرست سه‌جلدی نسخه‌های فارسی موزه بریتانیا را در فاصله سال‌های ۱۸۷۹ تا ۱۸۸۳ منتشر کرد؛ اثری که همچنان از منابع اصلی شناخت نسخه‌های فارسی این مجموعه تاریخی به شمار می‌رود.
با انتقال مجموعه‌های کتابخانه موزه بریتانیا به کتابخانه بریتانیا، بسیاری از شماره‌های بازیابی قدیمی نسخه‌ها حفظ شد. به همین دلیل، پژوهشگران هنگام بررسی نسخه‌های فارسی این کتابخانه همچنان با شماره‌هایی مانند Add MS و Or مواجه می‌شوند.
البته شماره‌های بازیابی به‌تنهایی نشان‌دهنده مجموعه خصوصی یا مالک پیشین نسخه نیستند و برای تعیین منشأ هر دست‌نویس باید اطلاعات تملک و تاریخ ورود آن جداگانه بررسی شود.
کتابخانه دیوان هند؛ میراث بزرگ فارسی‌نویسی در شبه‌قاره
یکی دیگر از مهم‌ترین اجزای مجموعه نسخه‌های فارسی کتابخانه بریتانیا، میراث کتابخانه دیوان هند (India Office Library) است.
پیشینه این کتابخانه به مجموعه کتاب‌های کمپانی هند شرقی بریتانیا (East India Company) بازمی‌گردد که در اوایل قرن نوزدهم در لندن سازمان یافت. پس از انحلال حکومت کمپانی در سال ۱۸۵۸ و انتقال اداره سرزمین‌های تحت سلطه بریتانیا در هند به دولت این کشور، مجموعه کتابخانه در اختیار دیوان هند قرار گرفت.
کتابخانه دیوان هند افزون بر اسناد اداری، مجموعه‌های بزرگی از نسخه‌های خطی فارسی، عربی، اردو، سانسکریت و دیگر زبان‌های رایج در شبه‌قاره را در خود جای داده بود.
اهمیت نسخه‌های فارسی این کتابخانه با جایگاه تاریخی زبان فارسی در حکومت‌ها و نهادهای علمی و اداری شبه‌قاره پیوند دارد. فارسی تا سال ۱۸۳۷ در بخش‌های مهمی از دستگاه اداری کمپانی هند شرقی به کار می‌رفت و آثار متعددی در زمینه تاریخ، دیوان‌سالاری، ادبیات، تصوف و علوم به این زبان تولید شده بود.
در سال ۱۹۸۲، مجموعه‌های کتابخانه دیوان هند به کتابخانه بریتانیا انتقال یافت. امروزه این نسخه‌ها با شماره‌های بازیابی ویژه خود، از جمله IO Islamic، در کنار مجموعه‌های قدیمی موزه بریتانیا نگهداری می‌شوند.
مجموعه نسخه‌های فارسی دهلی
در میان مجموعه‌های تاریخی دیوان هند، مجموعه نسخه‌های فارسی دهلی (Delhi Persian Collection) اهمیت ویژه‌ای دارد.
این مجموعه حدود ۱۵۰۰ نسخه فارسی را در بر می‌گیرد که در پی شورش بزرگ هند در سال ۱۸۵۷ و سرکوب آن، از دهلی گردآوری شدند. مجموعه یادشده به‌ویژه در موضوعات تصوف، شعر، تاریخ و شرح‌حال‌نگاری غنی است.
اهمیت این دست‌نویس‌ها تنها در محتوای متون آن‌ها نیست، بلکه مجموعه دهلی تصویری از حیات فرهنگی و فکری این شهر در قرن‌های هجدهم و اوایل نوزدهم ارائه می‌کند.
مطالعه یادداشت‌های تملک، مهرها، حواشی و دیگر نشانه‌های موجود در این نسخه‌ها می‌تواند اطلاعاتی ارزشمند درباره کتابخانه‌های خصوصی، شبکه‌های علمی و سرگذشت کتاب‌ها در هند پیش از تحولات سال ۱۸۵۷ فراهم آورد.
نسخه‌های این مجموعه عمدتاً با شماره‌های Delhi Persian شناسایی می‌شوند؛ شماره‌هایی که در فهرست کنونی کتابخانه بریتانیا نیز حفظ شده‌اند.
مجموعه‌های تاریخی و شماره‌های بازیابی نسخه‌ها
یکی از نکات مهم برای پژوهشگران نسخه‌های خطی، شناخت نظام‌های مختلف شماره‌گذاری کتابخانه بریتانیاست. این نظام‌ها تا حدی بازتاب تاریخ مستقل مجموعه‌هایی هستند که بعدها در یک کتابخانه گرد آمده‌اند.
مهم‌ترین گروه‌های شماره بازیابی مرتبط با نسخه‌های فارسی عبارت‌اند از:
- Add MS / Additional Manuscripts: نسخه‌هایی که در مجموعه نسخه‌های افزوده ثبت شده‌اند و شمار قابل‌توجهی از آثار فارسی تاریخی را در بر می‌گیرند.
- Or / Oriental Manuscripts: شماره‌های بازیابی نسخه‌های شرقی، از جمله آثار فارسی، عربی و ترکی.
- IO Islamic: گروهی از نسخه‌های اسلامی متعلق به مجموعه تاریخی کتابخانه دیوان هند.
- Delhi Persian: نسخه‌های مجموعه فارسی دهلی که از نظر تاریخ اجتماعی و فرهنگی شبه‌قاره اهمیت خاصی دارند.
- RSPA و دیگر شماره‌های مستقل: برخی مجموعه‌های ویژه که به دلایل تاریخی شماره‌گذاری مجزایی دارند.
نسخه‌های شاخص فارسی در کتابخانه بریتانیا
خمسه نظامی، Or 2265
یکی از مشهورترین نسخه‌های فارسی کتابخانه بریتانیا، نسخه نفیس خمسه نظامی گنجوی است که برای شاه طهماسب صفوی در فاصله سال‌های ۱۵۳۹ تا ۱۵۴۳ میلادی در تبریز کتابت شده است.
کاتب این نسخه شاه محمود نیشابوری، خوشنویس برجسته عصر صفوی، بوده است. نسخه دارای ۳۹۶ برگ و ۱۷ نگاره است و هنرمندانی چون سلطان محمد، میرک و میرزا علی در تصویرگری آن نقش داشته‌اند.
این دست‌نویس همچنین دارای تذهیب‌های نفیس، جدول‌کشی زرین و حاشیه‌های آراسته به نقوش گیاهی، جانوری و موجودات افسانه‌ای است. بعدها در دوره صفوی و قاجار نیز تغییرات و افزوده‌هایی در نسخه صورت گرفت و جلد آن در دوره فتحعلی‌شاه قاجار بازآرایی شد.
دیوان خواجوی کرمانی، Add MS 18113
نسخه‌ای مصور از دیوان خواجوی کرمانی، کتابت‌شده در سال ۷۹۹ هجری قمری، از دیگر آثار شاخص فارسی کتابخانه بریتانیاست.
این دست‌نویس که در اواخر قرن چهاردهم میلادی تهیه شده، از آثار مهم تاریخ نگارگری ایرانی در دوره پیشاتیموری به شمار می‌رود. نگاره‌های آن، از جمله صحنه دیدار همای و همایون در باغ، از نمونه‌های شناخته‌شده هنر کتاب‌آرایی فارسی هستند.
ظفرنامه شرف‌الدین علی یزدی، IO Islamic 137
از نسخه‌های مهم مجموعه دیوان هند، دست‌نویسی مصور از ظفرنامه شرف‌الدین علی یزدی با شماره IO Islamic 137 است.
این نسخه در پنجم رمضان ۹۳۹ هجری قمری، برابر با ۳۱ مارس ۱۵۳۳ میلادی، کتابت شده و دارای ۳۰ نگاره به شیوه نقاشی شیراز در قرن شانزدهم است.
این اثر از نمونه‌های ارزشمند تاریخ‌نگاری مصور فارسی است و نشان می‌دهد مجموعه دیوان هند تنها شامل متون تولیدشده در شبه‌قاره نیست، بلکه آثاری از دیگر مراکز فرهنگی جهان فارسی را نیز در بر می‌گیرد.
فهرست‌های نسخه‌های خطی فارسی
کتابخانه بریتانیا و مجموعه‌های تاریخی تشکیل‌دهنده آن، سابقه‌ای طولانی در فهرست‌نگاری نسخه‌های شرقی دارند.
یکی از مهم‌ترین منابع، فهرست سه‌جلدی چارلز ریو با عنوان Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum است که در سال‌های ۱۸۷۹، ۱۸۸۱ و ۱۸۸۳ منتشر شد.
این فهرست، اطلاعات گسترده‌ای درباره مؤلفان، عناوین، آغاز و انجام متون، تاریخ کتابت و ویژگی‌های نسخه‌ها ارائه می‌دهد و هنوز برای شناسایی برخی دست‌نویس‌های مجموعه موزه بریتانیا مرجع مهمی است.
برای نسخه‌های فارسی کتابخانه دیوان هند نیز فهرست‌های مستقلی تدوین شده است. از مشهورترین آن‌ها Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office، تألیف هرمان اته (Hermann Ethé)، است که جلد نخست آن در سال ۱۹۰۳ منتشر شد.
افزون بر فهرست‌های چاپی، بخش‌هایی از مجموعه‌های فارسی دهلی و دیوان هند در قالب فهرست‌های دست‌نویس و تایپ‌شده قدیمی توصیف شده‌اند که امروزه بعضی از آن‌ها به‌صورت دیجیتال یا در قالب رکوردهای فهرست در دسترس پژوهشگران قرار دارند.
دسترسی دیجیتال و استفاده پژوهشگران
کتابخانه بریتانیا طی سال‌های اخیر طرح‌هایی برای فهرست‌نگاری مجدد و دیجیتالی‌سازی نسخه‌های خطی فارسی اجرا کرده است. یکی از این برنامه‌ها با همکاری بنیاد میراث ایران در بریتانیا (Iran Heritage Foundation) شکل گرفت و هدف آن گسترش دسترسی به اطلاعات و تصاویر نسخه‌های فارسی بود.
پژوهشگران می‌توانند از طریق سامانه Archives and Manuscripts Catalogue به جست‌وجوی نسخه‌ها بر اساس عنوان، نام مؤلف، زبان، موضوع و شماره بازیابی بپردازند.
بااین‌حال، پس از حمله سایبری اکتبر ۲۰۲۳ به سامانه‌های کتابخانه بریتانیا، دسترسی به بخشی از خدمات و تصاویر دیجیتال دچار اختلال شد. سامانه فهرست نسخه‌ها در وضعیت موقت فعالیت می‌کند و بعضی تصاویر دیجیتال قدیمی همچنان از طریق آن قابل مشاهده نیستند.
برای مراجعه حضوری، پژوهشگران باید کارت خوانندگی (Reader Pass) دریافت کنند و نسخه‌های موردنظر خود را با استفاده از شماره بازیابی درخواست دهند. مطالعه نسخه‌های خطی در تالارهای پژوهشی کتابخانه در لندن انجام می‌شود.
جایگاه کتابخانه بریتانیا در مطالعات نسخه‌های فارسی
کتابخانه بریتانیا از جهات گوناگون برای پژوهشگران میراث مکتوب فارسی اهمیت دارد. نخست، حجم چشمگیر مجموعه آن است که آثاری از دوره‌های تاریخی مختلف و از مناطق گسترده جهان فارسی را شامل می‌شود.
دوم، گردآمدن مجموعه‌هایی با منشأ متفاوت، به‌ویژه میراث موزه بریتانیا و کتابخانه دیوان هند، امکان مطالعه تطبیقی سنت‌های کتابت و نسخه‌آرایی در ایران و شبه‌قاره را فراهم کرده است.
سوم، وجود شمار فراوانی از نسخه‌های دارای مهر، یادداشت تملک، حاشیه و دیگر شواهد تاریخی، این کتابخانه را به منبعی مهم برای مطالعه گردش نسخه‌های فارسی و تاریخ مجموعه‌داری در آسیا و اروپا تبدیل کرده است.
بدین‌ترتیب، کتابخانه بریتانیا نه‌تنها یکی از بزرگ‌ترین مخازن نسخه‌های فارسی جهان، بلکه مرکزی مهم برای شناخت سرگذشت میراث مکتوب ایرانی در ایران، هند و اروپا به شمار می‌رود.
وبگاه رسمی کتابخانه: https://www.bl.uk
فهرست نسخه‌های خطی و اسناد: https://searcharchives.bl.uk
مخزن پژوهش‌ها و انتشارات کتابخانه: https://bl.iro.bl.uk
اطلاعات نسخه هاي اين كتابخانه در سايت فهرست نيز قابل مشاهده است: https://www.fihrist.org.uk
تذكر: اين گزارش توسط هوش مصنوعي توليد شده است.