استدراکی بر کار دکتر احمد خان (بخش اول)، مصطفی درایتی

«دکتر احمد خان» نامی که در ایران کمتر شنیده شده، ولی او در پاکستان و دیار عرب نامدار است. بدان جهت که در معرفی میراث عربی در پاکستان، تلاشی دیرپا و مستمر داشته است و هر آنچه تا بحال از نسخه‌های خطی عربی پاکستان معرفی شده، بیشتر حاصل تلاش خستگی ناپذیر اوست. او نامی هم‌پايه‌ی «عارف نوشاهی» در معرفی نسخه‌های خطی فارسی دارد. عارف نوشاهی به دلیل معرفی میراث فارسی پاکستان، و هم به دلیل انتشار بیشتر آثارش در ایران، نامی شناخته شده است؛ ولی دکتر احمد خان، به دلیل پرداختن به نسخه‌های عربی، و هم بدلیل نشر آثارش در کشورهای عربی، کمتر زحماتش در ایران دیده شده است.

اولین بار چندین سال قبل، در «فهرست نسخه‌های خطی عربی در کتابخانه گنج بخش» که کتابخانه ملی ایران در صدد چاپ آن بود، و جهت بررسی در اختیارم نهاد، کار او را دیدم. سپس زمانی که کار تدوین «فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی و عربی شبه قاره» را در دستور کار خود قرار دادم، بیشتر با کارهای او آشنا شدم. یافتن فهارس او در ایران، تقریبا غیرممکن بود، و با زحمت بسیار و کمک دوستان، توانستم به تعدادی از فهارس او از بیرون ایران دستیابم.

مهمترین کار او، انتشار مجموعه «فهرس المخطوطات العربیة في باکستان» است که تا به حال 9 جلد از آن در 6 مجلد نشر یافته است. اولین مجلد آن در سال 1997 میلادی و آخرین مجلد آن در سال 2016 میلادی منشر شده است و به معرفی نسخه های خطی عربی در کتابخانه گوناگون پاکستان پرداخته است.

روش کار او بیشتر به کار فهرست‌نگاران عرب شباهت دارد، و در معرفی اطلاعات نسخه‌شناسی فروگذار نکرده، ولی به معرفی محتوای اثر نپرداخته است. کاری که بیشتر فهرست‌نگاران عرب در پیش گرفته اند. شاید به این کار برای کتابهای معروف و پرنسخه، ایرادی نباشد، و بتوان اطلاعات كتابشناسی آنها را از منابع کتابشناسی پیدا کرد؛ ولی مسلم در مورد کتابهای کمیاب و یا منحصر، و همچنین نسخه‌های مجهول و ناشناخته، ایجاد مشکل می‌کند.

حسن کار او نقل نسبتاً کامل آغاز و انجام نسخه است، البته در فهارسی که به تفصیل تهیه شده است؛ این خصوصیت بسیار مهم و مفید، این امکان را برای پژوهشگر فراهم می کند، تا صحت و سقم اطلاعات را ارزیابی کند.

در بررسی برخی از مجلدات این مجموعه، که اطلاعات نسبتاً کاملی داشت، به «ملاحظاتی» برخورد کردم، که ذیلاً یاد آور می شوم؛ بدان جهت که اولاً زحمت «دکتر احمدخان»، این فهرستنگار پرتلاش و قابل احترام، را ارج نهم، ثانیاً اگر آن را وارد دانستند، در مجلدات دیگر احتمالی، استدراک نمایند، ثالثاً، کسانی که این فهارس را در اختیار دارند، آن را تکمیل کنند.

آنچه در این ملاحظات مد نظر بوده، اشکالات خرد نیست، مانند نقص در ثبت نام کامل کتاب، یا ثبت ناقص نام مؤلف و یا نقص در تاریخ وفات او و غیره؛ بلکه فقط ملاحظاتی است که احتمالاً خطايی در شناخت اثر، و یا خطایی در انتساب پیش آمده، و یا اینکه اثری مجهول مانده، و با قرائن موجود می توان آن را شناخت. و آن را استدراکی بر کار ارزشمند ایشان قرار دادم.

بخش اول

الف- ملاحظاتی بر جلد 2و 3 و 4 «فهرس المخطوطات العربیة في باکستان»  در یک مجلد، (مکتبات مدینة بشاور)، الریاض، 1426هـ/2005 م

  1. شماره مسلسل 27، «حاشیة الکشاف» سعدی جلبی، به قرینه نسخه قبل با عنوان نسخة أخری که خطاست و حاشیة انوار التنزیل است و نسخه بعدی نیز که با عنوان نسخة أخری آمده، باید حاشیة انوار التنزیل باشد.
  2. 2- شماره 114، «الفضائل شرح الشمائل» و مجهول آمده؛ نام این اثر «شرف الوسائل إلی فهم الشمائل» است و از ابن حجر هیثمی، احمد بن محمد (909-973 هـ). به دلیل افتادگی یک صفحه از ابتدا، ناشناخته مانده است.
  3. 3- شماره 118، «شرح تعلیقات علی البخاري» و مجهول؛ این کتاب بخشی از «الکواکب الدراري فی شرح الجامع الصحیح للبخاري» است تالیف محمد بن یوسف کرمانی (717-786 هـ).
  4. 4- شماره 122 «اسماء رجال الصحیحین» که از عبدالرحمن سیوطی دانسته شده؛ این کتاب «المغني فی أسماء الرجال» از محمد بن طاهر فتنی (متوفای 986 هـ) است که چندین نسخه از آن در هند و جاهای دیگر معرفی شده است.
  5. 5- شماره 129، «فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث» از عبدالرحیم بن حسین عراقی متوفای 806 دانسته شده؛ دو اثر به این نام وجود دارد که یکی متعلق به عراقی است که شرحی بر الفیه خود اوست، و دیگری متعلق به محمد بن عبدالرحمن سخاوی متوفای 902 هـ است که حاوی نکاتی است بر الفیه و شرح مؤلف بر آن، و این کتاب «فتح المغیث» سخاوی است نه عراقی.
  6. 6- شماره 135، «شرح کتاب مجهول الاسم»؛ از این کتاب چندین نسخه معرفی شده است که با عنوان «شرح خطبة الهدایة» از آن نام برده شده و شرح بر خطبه «الهدایة فی شرح البدایة» مرغینانی است. گرچه مؤلف آن معلوم نیست، ولی نسخه‌ای از آن در گنج بخش معرفی شده که از تفتازانی دانسته و نسخه کتابخانه احمد ثالث ترکیه نیز به تفتازانی نسبت داده است.
  7. 7- شماره 140، «حاشیة علی مشکاة الانوار النبویة ؟» و مجهول المؤلف؛ نام این اثر «حاشیة علی مشکاة المصابیح» است که حاشیه‌ای بر کار خطیب عمری است. برخی آن را به میر سید شریف جرجانی نسبت داده اند، و برخی آن را انکار کرده‌اند. ولی نسبت آن به میر سید شریف جرجانی خالی از وجه نیست.
  8. 8- شماره 143، «شرح نخبة الفکر» و مجهول المؤلف؛ نام اثر «شرح نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر» است و مؤلف آن، وجیه الدین احمد بن نصرالله علوی گجراتی (911-998 هـ) است. این کتاب در هند به چاپ رسیده، و 7 نسخه از آن در هند می‌شناسم.
  9. 9- شماره 144، «الکشف عن حقائق السنن» و مجهول المؤلف؛ این اثر با همین نام معروف، و شرح «مشکاة المصابیح» است. مؤلف آن حسین بن محمد طیبی (متوفای 743 هـ) است و حدود 110 نسخه از آن در کشورهای مختلف معرفی شده است.
  10. 10- شماره 186، «الهدایة» (نصفه الاخیر) و از برهان الدین مرغینانی دانسته شده؛ این عنوان و مؤلف هر دو خطاست. اسم کتاب «رمز الحقائق فی شرح کنز الدقائق» است و از محمود بن احمد بدرالعینی (955-763 هـ) است.
  11. 11- شماره 192، «ذخیرة العقبی» حاشیة شرح الوقایة که از یوسف بن جنید جلبی متوفای 905 دانسته است؛ آغاز این نسخه ناقص است ولی انجام آن می رساند که محتملا فهرست‌نویس به خطا رفته است و این کتاب «الهدایة فی شرح البدایة» علی بن ابی بکر مرغینانی است که نسخه بسیار دارد.
  12. 12- شماره 244، «کفایة حاشیة هدایة» و مجهول المؤلف؛ این کتاب بخش دوم «کفایة فی شرح الهدایة» از کرلانی، جلال الدین بن شمس الدین (متوفای 767 هـ) است که در شماره 243 یک نسخه از آن که بخش اول این کتاب است معرفی شده است.
  13. 13- شماره 246 «دائر الاصول الی علم الاصول» که به عبدالله بن احمد نسفی (متوفای 71 هـ) نسبت داده است؛ «دائر الاصول» مختصری از «مدار الفحول» شرحی بر «منار الانوار» نسفی است. مدار الفحول و دائر الاصول هر دو از محمد بن مبارک شاه قزوینی هروی (متوفای 928 هـ) است و نسبت دادن آن به نسفی، بی وجه بلکه غلط است.
  14. 14- شماره 287 «شریفی شرح سراجی» از میر سید شریف جرجانی؛ آنچه از آغاز و انجام آن آورده شده، نشان می دهد که این نسخه، حداقل شامل دو رساله است و حجم صفحات نیز دال بر همین است: رساله اول «اصول الشاشی» از اسحاق بن ابراهیم الشاشی است و آعاز نقل شده کاملا بر همان رساله منطبق است؛ و رساله دوم «شرح الفرائض السراجیة» میر سید شریف جرجانی است که انجام بر آن منطبق است. و فهرست‌نگار محترم با خلط این دو، آن را از میر سید شریف دانسته است.
  15. 15- شماره 290، «خلاصة الفقه» و مجهول المؤلف؛ این اثر از طاهر بن احمد بن عبدالرشید بخاری (482-542 هـ) است. نسخه بعد نیز قسمتی از همین کتاب است گرچه در منابع با نام های مختلف آمده است.
  16. 16- شماره 293، «شرح اصول البزدوی» و مجهول؛ ظاهراً مؤلف آن الله داد بن عبدالله جونپوری (متوفای 923 هـ) است که نسخه ای از آن در كتابخانه خدابخش بانکیپور به شماره 1494 معرفی شده است.
  17. 17- شماره 305، «حاشیة التلویح …» از حسن بن محمد شاه … متوفای 901 هـ؛ تاریخ وفات مؤلف غلط است. او متولد 840 و متوفای 886 هـ است و تقریباً اختلافی در تراجم نیست.
  18. 18- شماره 323، « شرح منظومة للنسفی» و مجهول؛ نسخه‌ای از آن در دارالکتب المصریة به رقم 1098 موجود است که مؤلف آن را الخطاب بن ابی القاسم القره حصاری (متوفای 730 هـ) دانسته است.
  19. 19- شماره 328، «شرح البهجة الوردیة» از ابن الوردی؛ متن منظوم از ابن الوردی است ولی شرح آن از زکریا بن محمد انصاری است و عنوان کامل آن «الغرر البهیة فی شرح البهجة الوردیة» است.
  20. 20- شماره 330، «حاشیة علی التلویح» از شیخ الاسلام ؟؛ این حاشیه از احمد بن یحیی حفید تفتازانی (متوفای 916 هـ) است که البته شیخ الاسلام نیز خوانده شده است.
  21. 21- شماره 334، «مجهول الاسم فی الفقه»؛ با توجه به آنچه از آغاز نسخه آمده، این نسخه «الفتاوی العالمکیری = الفتاوی الهندیة» تالیف نظام الدین برهانپوری هندی متوفای 1092 هـ است که به دستور عالمگیر ساخته است.
  22. 22- شماره 335، «مجهول العنوان و المؤلف»؛ این نسخه نامش «الجوهرة النیرة فی شرح مختصر القدوری» از ابوبکر بن علی حدادی عبادی متوفای 800 هـ است که نسخه نیز بسیار دارد. البته قسمتی از آن است.
  23. 23- شماره 338، «حاشیة علی شرح الوقایة» از شیخ الاسلام ؟؛ نام کامل آن «الهدایة لایضاح ما فی شرح الوقایة» است و از حفید تفتازانی، احمد بن یحیی. که هم نام کتاب مبهم است و هم نام مؤلف.
  24. 24- شماره 339، «معدن (شرح اصول الشاشی)» از صفی بن نصیر؛ هم اسم کتاب و هم نام مؤلف ناقص آمده است. اسم کتاب «معدن الاصول فی شرح اصول الشاشی» و نام مؤلف معلم دهلوی، صفی الدین بن نصیرالدین متوفای 819 هـ.
  25. 25- شماره 340، مجهول العنوان و المؤلف؛ نام این رساله «الفتاوی السراجیة» است و نام مؤلف آن، سراج الدین اوشی، علی بن عثمان متوفای 575 هـ. حدود 40 نسخه از آن می شناسم. در فهرست نسخه‌های عربی گنج بخش به شماره 779 (که فهرستنگار آن دکتر احمد خان است) همین رساله را «الواقعات» از صدر الشهید، عمر بن محمد دانسته که در معرفی نسخه عکسی آن در دائرة المعارف بزرگ اسلامی به شماره 312 عکسی، همین خطا تکرار شده است.
  26. 26- شماره 342، «وصول الاحکام فی اصول الاحکام» مجهول المؤلف؛ نام دیگر این رساله، «الفصول العمادیة فی فروع الحنفیة» است و مؤلف آن عبدالرحیم بن ابی بکر مرغینانی (متوفای 651 هـ) است. بیش از 120 نسخه از آن معرفی شده. البته در این نسخه، فقط خطبه آن حذف شده است.
  27. 27- شماره 357، «مختصر الشافعی» از: المزنی، اسماعیل بن یحیی؛ با توجه به آغاز نسخه، این کتاب «المقدمة الحضرمیة فی فقه الشافعیة» است از: بافضل، عبدالله بن عبدالرحمن متوفای 918 هـ. که با نام های «المختصر الکبیر» و «المختصر فی الفقه» و «المنهج القویم فی مسائل التعلیم» و «مختصر بافضل» نیز خوانده شده است.
  28. 28- شماره 367، «فوائد فی شرح رسالة تحقیق الکلیات» و مجهول المؤلف؛ از این رساله حدود 10 نسخه دیده‌ام که در برخی فهارس ناشناس آمده و در برخی به شمس الدین محمد حنفی تبریزی متوفای 933 هـ نسبت داده شده است.
  29. 29- شماره 369، «شرح کتاب فی علم الکلام» و مجهول المؤلف؛ این کتاب «شرح مقاصد الطالبین فی اصول الدین» از تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792 هـ) است.
  30. 30- شماره 368، «رسالة في تحقیق المنام» از عبدالباقی؟؛ نسخه دیگری از این رساله در کتابخانه سالار جنگ موجود است که با عنوان «رسالة فی تعریف الدلالة و الوضع» معرفی شده و نام مؤلف را امیر محمد بن میر محمد شیروانی دانسته که در سال 951 هـ در کابل آن را تالیف کرده است. به نظر می رسد عنوان برگزیده در این فهرست، از انجام آن و عبارت «هذا آخر ما تیسر لنا في تحقیق المنام …» اخذ شده؛ که این عبارت در نسخه سالار جنگ «تحقیق المرام …» است. عنوان برگزیده در سالار جنگ با توجه به محتواست. به نظر آنچه در سالار جنگ آمده بیشتر مقرون به صحت است. نام عبدالباقی که با علامت سوال به عنوان مؤلف آمده، معلوم نشد از کجا اخذ شده است.
  31. 31- شماره 378، «شرح الفقه الاکبر»؛ عنوان کتاب مبهم و ناقص است، نام آن «المنح الروض الازهر في شرح الفقه الاکبر» است.
  32. 32- شماره 381، «حاشیة علی شرح التجرید» از شیرازی، ملا صدرالدین محمد بن ابراهیم متوفای 1059 هـ؛ ملا صدرا تالیفی اعم از حاشیه یا شرح بر «شرح تجرید» ندارد؛ این نسخه محتملاً حاشیه میر صدرالدین دشتکی شیرازی متوفای 903 هـ است که تشابه در اسم، باعث خطای فهرست‌نگار شده است. البته صدرالدین محمد دشتکی دو حاشیه یکی قدیمه و دیگری جدیده بر شرح تجرید دارد، با توجه به افتادگی از آغاز و انجام، نتوانستم مشخص کنم که این حاشیه قدیمه است یا حاشیه جدیده. جز اینکه تعبیر موجود در انجام، با «حاشیة حاشیة الدوانی القدیمة علی شرح التجرید» تالیف جلال الدین محمد بن زین العابدین استرآبادی متوفای قرن 10 هـ نیز اجمالاً هماهنگی دارد. لذا یا از استرآبادی است یا از میر صدرالدین دشتکی. ولی مسلم از ملاصدرا نیست.
  33. 33- شماره 390، «حاشیة علی الامور العامة» از میر زاهد؛ اسم این رساله «حاشیة شرح المواقف» است که حاشیه‌ای است بر شرح میر سید شریف جرجانی بر «مواقف» عضد الدین ایجی. که البته حاشیه میر زاهد بر بخش اول از فصل دوم شرح مواقف در امور عامه است.
  34. 34- شماره 396، «حواشي علی شرح التجرید» از شیرازی، ملا صدرالدین محمد بن ابراهیم متوفای 1059 هـ؛ نام کامل این اثر «حاشیة الجدیدة علی شرح التجرید الجدید یا تجریدات الغواشي» است و مؤلف آن صدرالدین محمد دشتکی شیرازی متوفای 903 هـاست.
  35. 35- شماره 399، «حواشي علی شرح العقائد»؛ عنوان ناقص است و صحیح آن «شرح عقائد النسفی» است و مؤلف آن نیز عصمت الله بن مسعود بخاری متوفای 840 است نه عصمت الله محمود ؟
  36. 36- شماره 400، «حواشي علی شرح العقائد الجلالي» از: ملا محمد حسن بن غلام مصطفی بن ملا محمد اسعد متوفای 1199 هـ؛ نام روشن این رساله «حاشیة شرح العقائد العضدیة» است. دو نسخه دیگر از آن، یکی در فهرست مکتبه قادریه بغداد و دیگری در فهرست کتابخانه گنج بخش دیده‌ام که هر دو به فانی کشمیری متوفای 1081 هـ نسبت داده شده است. گرچه چنین رساله‌ای به کارهای محمد حسن بن غلام مصطفی لکهنوی شباهت بیشتری دارد ولی قرینه‌ای که آن را تأیید کند، ارائه نشده است و اتفاقاً فهرست گنج بخش کار جناب دکتر احمد خان است که باید با مراجعه مجدد و دقت بیشتر، آشکار کنند که نسبت دادن به کدام مؤلف ارجح است. من تا به حال از فانی کشمیری اثری غیر فارسی ندیده ام، ولی محمد حسن بن غلام مصطفی لکهنوی، اصولاً عربی‌نویس است و چندین شرح و حاشیه در فقه، منطق و کلام از او سراغ داریم. لذا شخصاً با همین قرائن، نسبت آن را به محمد حسن بن غلام مصطفی انسب می‌دانم. ولی کاش قرائن بیشتری در دست بود.
  37. 37- شماره 412، «حاشیة علی شرح تجرید» از میر سید شریف جرجانی؛ این اثر «حاشیة تسدید القواعد في شرح تجرید العقائد» است به عبارتی حاشیه بر شرح قدیم تجرید است. بیشتر حواشی و شروح، بر شرح تجرید قوشچی است که معروف به شرح جدید است و شرح اصفهانی که کمتر به آن پرداخته اند، معروف به شرح قدیم تجرید شده است. لذا ذکر دقیق‌تر عنوان به جهت احتمال اشتباه ضروری بوده است.
  38. 38- شماره 413، «حاشیة علی شرح العقائد العضدیة» و مجهول المؤلف؛ چند نسخه از این حاشیه را می‌شناسم که با عنوان «حاشیة التتمة» از آن یاد شده است که حاشیه‌ای است بر «تتمة الحواشي فی إزالة الغواشي» یوسف بن محمد جان قره باغی متوفای 1038 ؟ هـ که این تتمه‌ای است بر «حاشیة شرح العقائد العضدیة» خود او، که حاشیه‌ای بر شرح عقائد ملا جلال دوانی بر عقائد عضد الدین ایجی است. در برخی از فهارس «حاشیة التتمة» را از ملا کاتلی آخوند آورده‌اند، که او را نشناختم.
  39. 39- شماره 415، «شرح آداب البحث» و ناشناس؛ این رساله «شرح آداب البحث و المناظرة» از مسعود بن حسین شیروانی متوفای 905 هـ است و نسخه بسیار دارد.
  40. 40- شماره 416، «فوائد في بیان کیفیة وقوع الافعال الاختیاریة» از محمود بن نعمة الله بخاری (قرن 10)؛ به نظر می‌رسد این رساله، حاشیه بر بخش الهیات «المواقف» عضد الدین ایجی باشد که به گفته‌های میر سید شریف جرجانی نیز پرداخته است. البته ممکن است حاشیه «شرح المواقف» میر سید شریف باشد. باید بررسی بیشتر شود.
  41. 41- شماره 417، «رسالة اثبات الواجب» و مجهول المؤلف؛ این رساله «اثبات الواجب القدیم یا صیت و صیدا و …» از محمد بن اسعد دوانی است و بیش از 260 نسخه از آن معرفی شده است.
  42. 42- شماره 418، «شرح رسالة اثبات الواجب» و مجهول المؤلف؛ این رساله «حاشیة اثبات الواجب القدیم» از شمس الدین محمد حنفی تبریزی است و حدود 200 نسخه از آن معرفی شده است.
  43. 43- شماره 419، «رسالة في صفات الواجب» و مجهول؛ رساله مشابهی از آن در دارالکتب المصریة به شماره 787 است که با عنوان «اثبات الواجب من طریق الفلاسفة» و البته ناشناس آمده است. با تطبیق این دو معلوم می شود که افتادگی از آغاز آن فقط چند کلمه بوده است.
  44. 44- 420 «رسالة في اثبات الواجب» و مجهول؛ این رساله «اثبات الواجب الجدید» محمد بن اسعد دوانی است که حدود 170 نسخه از آن تا به حال شناخته‌ام. او دو رساله در این موضوع دارد: یکی قدیم و دیگری جدید؛ این رساله اثبات الواجب جدید اوست.
  45. 45- شماره 421، «رسالة التوحید» منسوب به دوانی؛ این رساله با نام‌های «شرح کلمة التوحید = تحقیق کلمة التوحید = التهلیلیة» نیز در فهرس آمده است و در بسیاری ناشناخته مانده است. و به شمس الدین محمد استرآبادی (قرن 10)، و محمد بن اسعد دوانی و همچنین به مجدالدین بن شرف الدین اصفهانی (قرن 10) نسبت داده شده است. 45 نسخه از آن را شناخته ام.
  46. 46- شماره 422، «رسالة في تحقیق مذهب الصوفیة» و مجهول المؤلف؛ این رساله معروف و با نام‌های «الدرة الفاخرة = اثبات الواجب = تحقیق مذهب الصوفیة فی وجود الواجب = رسالة سنیة فی صفات الذات القدسیة» در فهارس آمده است و از عبدالرحمن بن احمد جامی (898-817هـ) است. 50 نسخه از آن را تا بحال شناخته‌ام.
  47. 47- شماره 424، «رسالة مشتملة علی ما هو مدار الاسلام»؛ سه نسخه دیگر از این رساله معرفی شده، یکی در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد که بدون مؤلف است، نسخه‌ای دیگر در دانشگاه علیگر (مولانا آزاد) که او نیز بدون مؤلف آمده، و نسخه‌ای در کتابخانه عمومی پنجاب به شماره (115) 4/294 که آن را به شمس الدین محمد حنفی تبریزی (قرن 10) نسبت داده است. مؤلف این رساله مسلم در قرن دهم بوده و احتمال نسبت آن به حنفی تبریزی وجود دارد. ضمن این که با نام‌های «توحید = مواقف = مدار الاسلام» نیز خوانده شده است.
  48. 48- شماره 425، «رسالة في تحقیق اساس قواعد الاسلام» از احمد الجندی المدقق؛ این رساله با نام‌های «شرح کلمة التوحید و الشهادة = التهلیلیة = رسالة فی التوحید = شرح الکلم الطیب» نیز آمده است. مؤلف آن ملا احمد بن محمد جندی (متوفای 961 هـ) است. 5 نسخه از آن در ایران، نسخه‌ای در دانشگاه پرینستون آمریکا، و نسخه‌ای در کتابخانه عمومی پنجاب معرفی شده است. در برخی ترقیمه ها نام احمد الجندی آمده است، مثل نسخه کتابخانه مرعشی به شماره 1/14121.
  49. 49- شماره 438، «شرح الشرح للعقائد العضدیة»؛ نام مولف ناقص و مبهم آمده است و نام کامل او: محمد شریف بن محمد حسینی علوی بخاری (متوفای 1109 هـ) است.
  50. 50- شماره 447، «اثبات الواجب الوجود» از محمد بن اسعد دوانی؛ همچنان که در قبل گفته شد، دوانی دارای دو رساله در اثبات الواجب است که به قدیم و جدید معروف است و می‌بایست به جهت عدم اختلاط به آن تصریح می شد که نشده است. این رساله «اثبات الواجب الجدید» اوست.
  51. 51- شماره 454، «حاشیة شرح المواقف» و مجهول المؤلف؛ این نسخه که آغاز آن افتاده، ممکن است «حاشیة شرح المواقف» از علوی گجراتی، وجیه الدین احمد بن نصرالله (911-998 هـ) باشد؛ که حاشیه‌ای است بر شرح میر سید شریف جرجانی بر مواقف. البته باید تطبیق شود و اطمینان ندارم.
  52. 52- شماره 456، «حاشیة علی کتاب في علم الکلام» و مجهول؛ این رساله «حاشیة شرح العقائد النسفیة» است از مصطفی بن محمد قسطلانی (متوفای 901 هـ) که حاشیه‌ای است بر شرح سعدالدین تفتازانی بر عقائد نسفی. بیش از 50 نسخه از آن معرفی شده است.
  53. 53- شماه 457، «رسالة في علمی الالهی و الطبیعی» و مجهول؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر (600-675 هـ) دارای دو اثر به نامهای «عین القواعد = منطق العین» در منطق و دیگری به نام «حکمة العین = کتاب العین = عین القواعد فی الحکمة» که بخش فلسفه آن است و بسیار معروف می باشد. این رساله همان حکمة العین اوست که در علم الهی و طبیعی است و بعد از بخش منطق به نگارش درآمده است.
  54. 54- شماره 459، «شرح رسالة فی آداب البحث»؛ این رساله «شرح آداب البحث العضدیة» است که با عنوان «الصادقیة فی شرح العضدیة» نیز نامیده شده است. و مؤلف آن: حلوائی، محمد صادق بن درویش محمد (متوفای 1007 هـ) است. بیش از 20 نسخه از آن معرفی شده است.
  55. 55- شماره 461، «کتاب الجواهر»؛ نام صحیح آن «جواهر الفقه» است که ناقص آورده شده است.
  56. 56- شماره 469، «طبقات الصوفیة» مجهول المؤلف؛ از این اثر چندین نسخه در دارالکتب المصریة و جاهای دیگر دیده‌ام که به شعرانی، عبدالواحد بن احمد نسبت داده شده است. دو اثر در طبقات الصوفیه از او هست: یکی به نام «لواقح الانوار القدسیة في طبقات العلماء و الصوفیه = طبقات الوسطی» و دیگری «لواقح الانوار في طبقات سادة الاخیار = طبقات الکبری» که مشهور همان طبقات الکبری اوست که در کشف الظنون هم آمده است. اما این اثر «طبقات الوسطی» اوست که گزارش محتوایی مناسب، که تفاوت آن را کاملا با طبقات الکبری روشن کند، نیافتم. اجالتاً آنچه «غلام جیلانی» گمان برده، صحیح است گرچه فهرست‌نگار نظر به طبقات الکبری داشته است.
  57. 57- شماره 499، «رسالة مجهولة العنوان في علم الکلام» و مجهول المؤلف؛ این رساله بسیار معروف و پرنسخه (250 نسخه) است و نام آن «الزوراء = تنبیه الراقدین» و از محمد بن اسعد دوانی است. آغاز و انجام آن کامل و گواه روشن است.
  58. 58- شماره 514، «شرح ترجمان الاشواق لابن عربی» و مجهول المؤلف؛ این شرح نیز از خود اوست که با نام‌های «ذخائر الاغلاق فی شرح ترجمان الاشواق = فتح الذخائر و الاعلاق = کشف الذخائر و الاعلاق عن وجه ترجمان الاشواق = کشف الساتر و الاعلاق عن وجه الاشواق» معرفی شده است. بیش از 45 نسخه از آن معرفی شده است.
  59. 59- شماره 519، «رسالة في العقائد» از محمد بن اسعد دوانی؛ آغاز و انجام نسخه می رساند که «انموذج العلوم» اوست که اشاره فهرست‌نگار به این‌که آخر رساله «مسائل ارثماطیقیة» است قرینه‌ای است روشن که انموذج العلوم اوست که در ده علم به اختصار گفتگو کرده است و آخرین آن در ارثماطیقی است.
  60. 60- شماره 521، «شرح قصائد ابن الفارض» از قیصری؟؛ نام صحیح این کتاب «کشف وجوه الغر لمعاني نظم الدرر» است که از آن به «شرح القصائد التائیة» نیز یاد شده است.
  61. 61- شماره 530، «مجهول الاسم فی فضل العلم» و مجهول المؤلف؛ آغاز نسخه می‌رساند که «شرعة الاسلام الی دار السلام» از امام زاده، محمد بن ابی بکر (491-573 هـ) است. با توجه به افتادگی انجام، باید قسمتی از آن باشد.
  62. 62- شماره 543، «الهبات السنیة العلمیة علی الشاطبیة الرائیة» از قاری هروی؛ نام کتاب غلط است این کتاب «شرح حرز الامانی و وجه التهانی» است نه «الهبات السنیة» او.
  63. 63- شماره 544، «شرح المقدمة الجزریة»؛ عنوان صحیح و کامل آن «المنح الفکریة فی شرح الجزریة» است.
  64. 64- شماره 561، «شرح المقامات الحریریة» و مجهول المولف؛ نام مؤلف آن مظهرالدین شیرازی زبرانی (متوفای 694 هـ) است.
  65. 65- شماه 562، «شرح قصیدة کعب بن زهیر» که با تردید به ابن حجر هیثمی نسبت داده شده است؛ گرچه ابن حجر اثری به نام «کنه المراد في بیان بانت سعاد» دارد ولی به نظر می‌رسد این شرح، جز آن است و محتملاً «شرح قصیدة بانت سعاد» از ابن هشام ، عبدالله بن یوسف باشد. نسخه شماره 4525 دار الکتب المصریة به آن شباهت بسیار دارد.
  66. 66- شماره 568، «مغني اللبیب» از سمرقندی، محمد شریف بن عصمة الله؛ این عنوان و این مؤلف برایم ناشناخته ماند، آغاز این نسخه می‌رساند که باید «فاکهة الخلفاء و مفاکهة الظرفاء» از ابن عربشاه، احمد بن علی (791-854 هـ) باشد. آغاز منطبق با این اثر است گرچه انجام آن ناهماهنگ است. بر این گمانم که فهرست‌نگار دچار خلط شده باشد. جز آنکه تلاش من برای یافتن اثری از مولف یاد شده، بی‌نتیجه ماند.
  67. 67- شماره 573، «شرح ابیات کشاف» و مجهول المؤلف؛ نسخه‌ای از آن در کتابخانه راغب پاشا به شماره 239 معرفی شده که مؤلف را «ابن حسنی طبی، احمد بن محمد» دانسته. گرچه مشابه آن در دارالکتب المصریة به شماره 60 آمده، که نام مؤلف ندارد.
  68. 68- شماره 577، «انوار العقول من اشعار وصی الرسول» به علی بن ابی طالب نسبت داده شده؛ جمع‌آوری‌کننده این اشعار بیهقی نیشابوری کیدری، محمد بن حسین (قرن 6 هـ) است.
  69. 69- شماره 578، «رسالة في العروض» از حریری، ابومحمد القاسم بن علی البصری؛ نسخه‌ای مشابه آن در کتابخانه سپهسالار تهران است که ابتداء نسخه، نام مؤلف «محمد بن علی الجزری» ثبت شده است. متاسفانه فهرست‌نگار متن آغاز نسخه را که نام مؤلف بوده، نیاورده است که ببینیم آیا ثبت نام حریری دقیق است یا خیر. دقت فهرست‌نگاران در ثبت دقیق نام مؤلف در متن بسیار مهم است و می‌بایست حتماً نام موجود در متن، کامل ثبت شود و اهمیت زیادی دارد؛ که متاسفانه در این فهرست در بسیاری از مواقع که نام مؤلف در آغاز و یا انجام نسخه بوده، با عبارات «اسم المؤلف» از میان عبارات آغاز و یا انجام حذف کرده است. و این کار صحیح نیست. نمونه همین مورد، که اگر دقیقاً اسم مؤلف آورده می‌شد، شاید شباهت‌هايی وجود داشت که معلوم کند بالاخره مولف، حریری است یا جزری. البته محمد بن علی جزری را نشناختم، و در میان آثار حریری نیر به رساله‌ای در عروض برخورد نکردم. ولی اجالتاً باید دانست، که این دو رساله، از یک نفر است.
  70. 70- شماره 580، « شرح القصیدة الخزرجیة» از ابو یحیی زکریا بن محمد … الانصاری متوفای 926 هـ؛ آغاز و انجام این نسخه، با کار انصاری هماهنگی ندارد؛ ولی اگر شرح او باشد نامش «فتح رب البریة بشرح قصیدة الخزرجیة» است.
  71. 71- شماره 584، «حواشي علی تلخیص المفتاح» از میر سید شریف جرجانی؛ عنوان غلط است این کتاب «حاشیة المطول = حاشیة شرح تلخیص المفتاح» نه حاشیة تلخیص المفتاح. «المطول فی شرح تلخیص المفتاح» از تفتازانی، مسعود بن عمر است که میر سید شریف جرجانی برآن، حاشیه نوشته است.
  72. 72- شماره 594، «کشف الاسرار …» و مجهول المؤلف؛ محتملاً این شرح از محمد بن مظفر الدین خلخالی متوفای 745 هـ است.
  73. 73- شماره 597، «قصیدة طرائفیة فی مدح خیر البریة» و مجهول المؤلف؛ «قصائد طرائفیة» از عبدالکریم بن ضرغام طرائفی (متوفای 852 هـ) است که به «القصائد العشرونیات» نیز نامبردار است. او نیز تخمیسی بر این قصائد دارد که به «ابکار الافکار فی مدح النبی المختار» شناخته شده و برخی آن را «القصائد الطرائفیة المخمسة علی ترتیب حروف المعجم» نام داده اند که همین رساله است. لذا هم قصائد و هم تخمیس، هردو از طرائفی است. نسخه ای از آن در کتابخانه گنج بخش به شماره 7040 معرفی شده است.
  74. 74- شماره 598، «تضمین قصیدة البردة» و مجهول الناظم؛ این تضمین با عناوینی گوناگون چون «تسبیع الکواکب الدریة فی مدح خیر البریة» و یا «تسبیع البردة» و یا «تفریج الشدة فی تسبیع البردة» در فهارس آمده است. در برخی مجهول، و در برخی به نام‌های نامأنوس و برخی آن را از محمد بن علی نیازی مصری (متوفای 1105 هـ) دانسته‌اند؛ که نام اخیر باید صحیح باشد که از او به نیازی عشقی نیز یاد کرده اند.
  75. 75- شماره 616، «شرح کتاب التصریفات» و مجهول المؤلف؛ این اثر، «شرح التصرفات = شرح مقدمة الادب» زمخشری است و مولف آن عصمت بخاری (متوفای 840 هـ) است. چندین نسخة از آن معرفی شده است.
  76. 76- شماره 618، «حاشیة علی الکافیة» و مجهول المؤلف؛ این رساله «تکملة حاشیة عبدالغفور علی الفوائد الضیائیة» است. مؤلف آن عبدالحکیم سیالکوتی (988-1067 هـ) است. حدود 50 نسخه از آن در کشورهای مختلف معرفی شده است، از آن جمله چندین نسخه در کتابخانه گنج بخش دارد.
  77. 77- شماره 622، «میر متوسط» و مجهول المؤلف؛ این نسخه «حاشیة الوافیة في شرح الکافیة» از جرجانی، علی بن محمد است. «وافیة» که شرح کافیه است از حسن بن محمد استرآبادی است که به «شرح الکافیة المتوسط» نیز معروف است. از حاشیه میر سید شریف، حدود 60 نسخه معرفی شده است.
  78. 78- شماره 623، «ایضاح المراح (شرح مراح الأرواح)» و مجهول المؤلف؛ نسخه دیگری از آن در دانشگاه علیگر هند، مجموعه مولانا آزاد معرفی شده که مؤلف آن را محمد اسلم بن مبارک ثبت کرده است.
  79. 79- شماره 624، «المعراج فی شرح مراح الأرواح» و مجهول المؤلف؛ نام صحیح این اثر «المفراح في شرح مراح الأوراح» است. اثری بسیار معروف و پر نسخه (بیش از 200 نسخه)، و مؤلف آن مولی حسن پاشا بن علاء الدین اسود (قرن 9 و 10 هـ) است.
  80. 80- شماره 628، «حل مشکلات الکافیة» و مجهول المؤلف؛ این نسخه «حاشیة الفوائد الضیائیة في شرح الکافیة» است و مؤلف آن رضی الدین عبدالغفور لاری (متوفای 912 ؟ هـ). اثری بسیار معروف و پرنسخه (بیش از 280 نسخه).
  81. 81- شماره 638، «شرح ابیات من شرح الالفیة» و مجهول؛ به احتمال بسیار این نسخه «فرائد القلائد فی مختصر شرح الشواهد» یا «شواهد صغری» از محمود بن احمد بدالعینی (762-855 هـ) است، البته خطبه این نسخه حذف شده است.
  82. 82- شماره 645، «شرح مختصر الارشاد» از: الحسنی، محمد بن شریف؛ نام کتاب و مؤلف، ناقص و مبهم آمده است. نام کامل کتاب «الرشاد فی شرح الارشاد» یا «شرح ارشاد الهادی» است و نام مؤلف: جرجانی، محمد بن علی (-838 هـ) فرزند میر سید شریف جرجانی است.
  83. 83- شماره 646، «الزبدة = شرح الفوائد الضیائیة» و مجهول المؤلف؛ به احتمال بسیار «زبدة الحواشی علی الفوائد الضیائیة» است و از مؤلفی به نام قرامغل، محمد عاشور که دو نسخه از آن در کتابخانه گنج‌بخش معرفی شده است؛ جز این که در همین فهرست به شماره مسلسل 659 نامش همراه با نام مؤلف معرفی شده، ولی در اینجا دقت نشده است.
  84. 84- شماره 648، «شرح اللباب للاسفراینی» از لاری، عبدالغفور الحنفی متوفای 912 هـ؛ نام این اثر «حاشیة الفوائدالضیائیة شرح الکافیة» است از رضی الدین عبدالغفور لاری. نسخه دیگری از آن به شماره مسلسل 628 در همین فهرست آمده که عنوانش «حل مشکلات الکافیة» آورده شده و ناشناخته مانده است. جز اینکه رساله بعد با همین آغاز و انجام با نام صحیح آن آمده، ولی فهرستنگار محترم زیادی غفلت نموده است.
  85. 85- شماره 650، «حاشیة علی شرح الفوائد الضیائیة» از مدقق، نور محمد؛ عنوان دقیق و صحیح این رساله «حاشیة حاشیة عبدالغفور علی فوائد الضیائیة» استاز مدقق لاهوری، نور محمد بن محمد فیرور (قرن 12 هـ).
  86. 86- شماره 662، «کتاب الصرف» و مجهول؛ چند نسخه از این اثر شناخته شده، یکی در ایران، یک نسخه در ترکیه و سه نسخه در هند. در ایران کتابخانه مجلس شورا، نام آن را «الکنوز في علم الصرف» ثبت کرده و با تردید از عبدالرحمن جامی دانسته است. این عنوان در نسخه ترکیه نیز تکرار شده ولی نام مؤلف ندارد. نسخه درگاه پیر محمد شاه، در احمد آباد هند، نام رساله را «علل الخلیلي» نهاده و بدون نام مؤلف است که با همین نام نسخه دیگری در کتابخانه دولتی مخطوطات شرقی در مدراس هند نیز معرفی شده، و بدون نام مؤلف. با عنوان «الکنوز في علم الصرف» نسخه‌ای در آصفیه هند معرفی شده، که نام مؤلف را محمد بن صدقه عادلی متوفای 854 هـ ثبت کرده است و معتقد است که رساله «کنوز» فارسی است و این رساله ترجمه عربی آن است. به نظر من، فعلاً نظر اخير از همه محتمل‌تر است؛ زیرا اولاً از جامی چنین رساله‌ای معرفی نشده، و آنچه از تاریخ کتابت آمده با تاریخ وفات عادلی قابل جمع است، و تاریخ تالیف 890 برای این رساله، با توجه به تاریخ کتابت نسخه مجلس شورا  در 880  منتفی خواهد شد. هنوز تاریخ ثابت شده‌ای که این انتساب را نفی کند، در دست نیست.
  87. 87- شماره 665، «شرح الوافي للبلخي» و مجهول؛ نام این اثر «المنهل الصافي في شرح الوافي» از ابن دمامینی، محمد بن ابی بکر (828-763 هـ) است و نسخه بسیار دارد. در این نسخه خطبه کتاب حذف شده که هم نام کتاب و هم نام مؤلف را ذکر می کند. این نسخه ظاهرا از اول متن نوشته شده است. لذا آنچه در توضیح آورده که مفهرس مجموعه جزما آن را به دمامینی نسبت داده، صحیح است و ابتدای منقول از کشف الظنون از ابتدای کتاب خطبه کتاب است که در این نسخه حذف شده است.
  88. 88- شماره 673، «جامع القواعد» از محمد صادق بن درویش محمد؛ گرچه این عنوان را برخی برای این رساله بکار برده‌اند؛ ولی به نظر می‌رسد نام واقعی آن باید «جامع الفوائد» باشد که شرحی است ماة عامل عبدالقاهر جرجانی. نام کامل مؤلف هم: حلوائی، محمد صادق بن درویش محمد است که در اواخر قرن 10 یا اوایل قرن 11 هـ می‌زیسته است و برخی وفات او را 1007هـ ذکر کرده‌اند. نسخه‌ای از این رساله در کتابخانه گنج‌بخش است که تاریخ کتابت آن 977 هـ ذکر شده است.
  89. 89- شماره 672، «مباحث الفعل و الحرف» و مجهول؛ این نسخه «تکملة حاشیة عبدالغفور علی الفوائد الضیائیة» است که تکمله‌ای است از عبدالحکیم سیالکوتی (1067-988 هـ) بر حاشیه خود بر حاشیه رضی الدین عبدالغفور لاری. چندین نسخه از آن معرفی شده است.
  90. 90- شماره 688، «احوال المعراج» و مجهول؛ از این اثر تا به حال چهار نسخه یافته ام که دو نسخه در کتابخانه گنج بخش است و دو نسخه در «دیال سنگهـ ترست» لاهور با نام‌های «معراج النبی» و «سراج الوهاج». در نسخه شماره 4985 مولف را «صدرالدین» دانسته و در نسخه دیال سنگهـ ترست، به احتمال نام مؤلف را «فضل شاه صاحب» آورده. در نسخه دیگر گنج بخش نامش سراج الوهاج آمده و بدون مؤلف. بنابراین نه در مورد عنوان کتاب و نه در مورد مؤلف، اظهار نظر قطعی نمی‌توان کرد، مگر اینکه با دقت بیشتری یکی از نسخه‌ها بررسی محتوایی کامل شود. دلیل انتساب به صدرالدین و یا فضل شاه صاحب نیز مشخص نشد.
  91. 91- شماره 689، «مجهول العنوان فی التاریخ» و مجهول المؤلف؛ ابتدای نسخه یک برگ افتاده و محتملاً از انجام نیز افتادگی دارد. ولی به گمانم این نسخه باید «المنتظم في تاریخ الملوک و الامم» از ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی (597-508 هـ) باشد. البته باید بررسی بیشتری شود و نسخه با متن منتظم تطبیق شود.
  92. 92- شماره 702، «شرح رسالة تحقیق الادراک» و مجهول المؤلف؛ نام این رساله «عجالة فی العلم و المعلوم» و یا «حاشیة العلم و المعلوم» است و مؤلف آن، فاروقی خیرآبادی، فضل حق بن فضل امام (1271-1212 هـ) است. نسخه‌ای از آن در کتابخانه مجلس شورای اسلامی و نسخه‌ای در کتابخانه رضا رامپور معرفی شده است.
  93. 93- شماره 710، «مقالة فی آلات الکی و الشق و الجراحات» و مجهول المؤلف؛ این رساله، مقاله سی ام از کتاب «التصریف لمن عجز عن التکالیف» از خلف بن عباس زهراوی اندلسی متوفای تقریبی 427 هـ است که جدانویسی شده است.
  94. 94- شماره 727؛ «شرح موجز القانون» و مجهول المؤلف؛ آغاز این رساله افتاده، لذا ناشناخته مانده است. ولی از انجام آن، به دست می آید که این نسخه «حل الموجز = حل موجز القانون» از آقسرائی، محمد بن محمد (-771 هـ ؟) است که نسخه بسیار دارد.
  95. 95- شماره 732، «رسالة في الباه» از تیفاشی، …؛ نام کتاب ناقص آورده شده است و کامل آن: «رجوع الشیخ الی صباه في القوة علی الباه» است.
  96. 96- شماره 736، «شرح المطالع» و مجهول؛ آنچه از آغاز این نسخه فهمیده می‌شود آن است که این نسخه نباید شرح مطالع باشد؛ تعبیر «قوله: المراد بالحمد المعنی المصدر …» مربوط به حاشیه میر زاهد بر حاشیه دوانی بر تهذیب المنطق است. به عبارتی این نسخه، «حاشیة حاشیة میر زاهد علی حاشیة الدوانی علی تهذیب المنطق» است. البته چندین نفر بر حاشیه میر زاهد، حاشیه نوشته اند.
  97. 97- شماره 738، «کتاب في الحکمة مجهول العنوان» و مجهول المؤلف؛ آغاز و انجام این نسخه می رساند که «حاشیة شرح حکمة العین» از میر سید شریف جرجانی است که نسخه بسیار دارد.
  98. 98- شماره 747، «شرح السلّم»، شارح: محمد فیروز بن محبت؛ نام رساله ناقص است و کاملش «السراج الوهاج فی ارتقاء مراتب سلم العلوم» است.
  99. 99- شماره 751، «کتاب فی المنطق» از ابن سینا؛ این کتاب «الاشارات و التنبیهات» اوست که نسخه بسیار دارد.
  100. 100- شماره 766، «حاشیة علی التصدیقات» از میرزا جان بن حبیب الله شیرازی؛ عنوان صحیح و کامل کتاب «حاشیة لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار» از میرزا جان باغنوی است. لوامع الاسرار از قطب الدین رازی، محمد بن محمد است.
  101. 101- شماره 773، «اقلیدس» از اقلیدس عالم ریاضیات یونانی، عاش حوالی 300 ق.م؛ نام این اثر «تحفة الرئیس في شرح اشکال التاسیس» است از: قاضی زاده رومی، موسی بن محمد (-815 هـ). اشکال التاسیس از محمد بن اشرف سمرقندی (متوفای حدود 690 هـ) است که 35 شکل از اصول اقلیدس را توضیح داده است. و قاضی زاده آن را شرح کرده است.
  102. 102- شماره 783، «رسالة في التصور و التصدیق» از محمود بن نعمة الله البخاری؛ نام این رساله «تعریف العلم» است که به همین نام در ایران و هند معرفی شده است. 9 نسخه از آن معرفی شده، که برخی نام دیگری بر آن نهاده اند؛ ولی این نام بر آن نهاده نشده بود.
  103. 103- شماره 788، «حاشیة علی شرح مطالع الانوار» از دوانی، محمد بن اسعد؛ آنچه از آغاز و انجام در فهرست آمده، گویای آن است که این حاشیه «حاشیة لوامع الاسرار في شرح مطالع الانوار» از میر سید شریف جرجانی است. البته دوانی، دو حاشیه بر حاشیه میر سید شریف جرجانی دارد که به قدیمه و جدیده نامیده شده و حاشیه قدیمه آن «حاشیة حاشیة لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار» موسوم است و جدیده آن به «تنویر المطالع و تبصیر المطالع = حاشیة حاشیة شرح المطالع». آغاز و انجام هیچکدام بر این نسخه منطبق نیست بلکه کاملا با حاشیه میر سید شریف بر لوامع الاسرار منطبق است.
  104. 104- شماره 790، «حاشیة علی شرح میر زاهد علی ملا جلال» از انصاری، ظهورالله باملا؛ که هم عنوان کتاب و هم نام مؤلف مبهم و ناقص ثبت شده است. این نسخه، حاشیه‌ای است بر حاشیه میر زاهد، بر حاشیه دوانی بر شرح تهذیب المنطق؛ که عنوان کامل آن می‌شود «حاشیة حاشیة حاشیة شرح تهذیب المنطق» و نام مؤلف: انصاری، ظهور الله بن محمد ولی (1256-1174 هـ) است.
  105. 105- شماره 793، «حاشیة علی عضدی» از میرزا جان باغنوی؛ عنوان انتخاب شده بسیار ناقص و مبهم است. نام آن، «حاشیة شرح مختصر الاصول» است.
  106. 106- شماره 803، «حاشیة علی لوامع الاسرار شرح مطالع الانوار» از جرجانی، السید شریف علی بن محمد …؛ از آغاز نسخه پیداست که این رساله، حاشیه جرجانی نیست بلکه حاشیه‌ای بر حاشیه جرجانی بر لوامع الاسرار است. نسخه‌ای نیز از آن در آستان قدس رضوی به شماره 1362 معرفی شده، که بدون مؤلف است.
  107. 107- شماره 804، «حواشی علی لوامع الاسرار» از حسن الابیوردی، حسن بن علی بن حسن السرخسی متوفای 816؟؛ اولا چنین حاشیه‌ای از او یاد نشده است، ثانیا سرآغاز نسخه می‌رساند که باید «حاشیة حاشیة لوامع الاسرار في شرح مطالع الانوار» از دوانی، محمد بن اسعد باشد که نسخه بسیار دارد، و حاشیه‌ای بر حاشیه میر سید شریف جرجانی است. انجام نسخه ناهماهنگ است ولی آغاز آن کاملا هماهنگ است. دلیل انتساب این رساله به حسن ابیوردی نیامده، تا بتوان احتمالات دیگری را بررسی کرد.
  108. 108- شماره 808، «التهذیب» و مجهول المؤلف؛ این نسخه، اثر بسیار معروف و پرنسخه «تهذیب المنطق» تفتازانی، مسعود بن عمر (792-722 هـ) است که خوشبختانه کامل هم هست؛ چرا فهرست‌نگار نشناخته، جای تعجب دارد.
  109. 109- شماره 810، «شرح تهذیب المنطق و الکلام» از الیزدی، عبدالله بن الحسین متوفای 1015 هـ؛ تاریخ وفات مؤلف غلط است و تاریخ وفات او 981 هـ است با کمی اختلاف. مهمتر این که این نسخه، اصلاً حاشیه او نیست و «حاشیة تهذیب المنطق» محمد بن اسعد دوانی است که به «العجالة» نیز معروف است. از این حاشیه، بیش از 400 نسخه معرفی شده است. البته خطبه آن در فهرست نقل نشده و معلوم نیست در نسخه بوده و فهرستنگار نقل نکرده یا اینکه اصلاً نسخه فاقد خطبه بوده است. به هر صورت آنچه نقل شده، آغاز حاشیه است و انجام آن نیز کامل است.
  110. 110- شماره 813، «رسالة في المساحة» از شیخ بهائی؛ نام این اثر «لغز الزبدة = اعجاز الاصناف = الرضویة = اعجاز الالغاز = رسالة نورانیة = الزبدة فی اللغز و التعمیة» آمده است که البته صحیح آن، همان نام اول است.
  111. 111- شماره 817، «شرح کتاب فی المنطق» و مجهول المؤلف؛ این نسخه، «حاشیة حاشیة حاشیة الدوانی علی تهذیب المنطق» است که حاشیه‌ای است بر حاشیه میر زاهد بر حاشیه دوانی بر تهذیب المنطق. مؤلف آن: فاروقی کوفاموی، محمد مبارک بن محمد (-1162 هـ) که نزدیک به 40 نسخه از آن را می‌شناسم.
  112. 112- شماره 819، «شرح شرح الاشارات» و مجهول المؤلف؛ نام این اثر «المحاکمات فی شرحی الاشارات» است و مؤلف آن قطب الدین رازی، محمد بن محمد (766-694 هـ) با حدود 300 نسخه شناخته شده.
  113. 113- شماره 839، «رسالة مجهولة العنوان في المنطق»؛ اولاً این رساله منطق نیست و فلسفه است، ثانیاً نامش «الزوراء = تنبیه الراقدین» است از محمد بن اسعد دوانی؛ با نسخه‌های بسیار.
  114. 114-  شماره 840، «حاشیة علی شرح العقائد النسفیة» از قره باغی، یوسف بن محمد جان متوفای 1035 هـ؛ این حاشیة، «حاشیه شرح العقائد العضدیة یا خانقاهی» اوست نه شرح عقائد نسفیه، و او اصلاً بر شرح عقائد نسفی حاشیه‌ای ندارد. قره باغی سه حاشیه بر «شرح عقائد عضدیة» محمد بن اسعد دوانی نگاشته: اولی آن همین حاشیه است که به «خانقاهی» نیز معروف است. بر این حاشیه، تتمه‌ای نیز نگاشته به نام «تتمة الحواشي فی ازالة الغواشي»، و سپس بر این تتمه نیز حاشیه‌ای نوشت به نام «حاشیة تتمة الحواشي في ازالة الغواشي».
  115. 115- شماره 844، «حاشیة علی کتاب مجهول في المنطق» از: آخوند ملا احمد؟؛ این نسخه آغازش ناقص است ولی انجام کاملش می‌رساند که «حاشیة حاشیة لوامع الاسرار في شرح مطالع الانوار» از شمس الدین محمد حنفی تبریزی متوفای تقریب 933 هـ است.
  116. 116- شماره 851، «شرح الرسالة الشمسیة» از میر صدرالدین دشتکی شیرازی متوفای 903 هـ؛ این نسخه، «حاشیة حاشیة الجرجاني علی تحریر القواعد المنطقیة» است. یعنی حاشیه‌ای بر حاشیه میرسید شریف بر تحریر القواعد المنطقیة قطب الدین رازی که شرح «رسالة الشمسیة» کاتبی قزوینی است.
  117. 117- شماره 853، «مبادي قوام الاجسام» و مجهول المؤلف؛ این رساله نام‌های گوناگونی بخود گرفته، من جمله: «السیایات المدنیة = العلل و الاسباب = مبادي الموجودات = قوام الاجسام و …» از فارابی، ابونصر محمد بن محمد (339-260 هـ). بیش از 50 نسخه از آن موجود است.
  118. 118- شماره 857، «حلیة الابدال» از کاشی، کمال الدین عبدالرزاق بن … متوفای 730 هـ؛ «حلیة الابدال» از ابن عربی، محمد بن علی است نه عبدالرزاق کاشی، که در سال 599 هـ در طائف تالیف شده است. نسخه‌ای به تاریخ کتابت 699 هـ در دارالکتب المصریه دارد. جايی ندیدم که این اثر به عبدالرزاق کاشی نسبت داده باشد. چرايی این نسبت برایم مجهول ماند.
  119. 119- شماره 864، «مجهول العنوان (فی اقسام العلوم)» و مجهول المؤلف؛ به نظر می‌رسد که این نسخه، «ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد» از: ابن اکفانی، محمد بن ابراهیم (-749 هـ) باشد. محتملاً بخشی از آن است. سرآغازی متفاوت دارد ولی انجام آن با نسخه‌هایی از آن هماهنگی دارد. و موضوعا نیز قرینه ای بر تأیید این ادعاست.
  120. 120- شماره 867، «مائة فائدة» و مجهول المؤلف؛ این اثر با نام‌های گوناگونی معرفی شده، چون: «الفوائد و الصلاة و العواید = مأة الفوائد و الصلاة و العوائد = مأة فائدة» و مؤلف آن: زبیدی، احمد بن احمد (893-812 هـ) است و حدود 100 نسخه از آن معرفی شده که بیش از 10 نسخه آن در پاکستان است.
  121. 121- شماره 876، «التحبّة» از: میر جمال الدین المحدث؛ این جا خطای عجیبی از فهرست‌نگار محترم رخ داده است آن هم مربوط به کتابی بسیار معروف و مؤلفی معروف و اثری چاپ شده، آن هم در مورد نسخه‌ای کامل. نام این اثر «نخبة الفکر فی مصطلح الاثر» از ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (852-733 هـ). محتملاً آغاز این اشتباه، به نهایت نسخه برگردد؛ که آمده: «هذه النسخة المسماة بالتحبّة»، خوانش ناصحیح این عبارت، محتملا باعث شده، که کلاً فهرست‌نگار به بیراهه عجیبی برود.
  122. 122- شماره 882، «کتاب مجهول العنوان فی النحو» و مجهول المؤلف؛ این نسخه، اثر بسیار معروف و پرنسخه (بیش از 1200 نسخه) «الکافیة فی النحو» است از ابن حاجب، عثمان بن عمر (646-570 ه). نسخه نیز کامل و بدون نقص است.
  123. 123- شماره 883، «رسالة اصول التحدیث» و مجهول المؤلف؛ این رساله نیز «نخبة الفکر فی مصطلح الحدیث» از ابن حجر عسقلانی است و تکرار نسخه با شماره مسلسل 876 همین فهرست، که در آنجا هم با نامی خودساخته و مؤلفی خودساخته‌تر معرفی شده بود. البته انجام این نسخه ناهماهنگ است، و محتملاً نسخه از انجام ناقص است.
  124. 124- شماره 898، «التأییدات القدسیة في تحریر المقاصد الرسالة الانسکزیة» از: احمد بن سلیمان؛ نام مؤلف این رساله: نورالدین احمد بن محمد صالح سلیمانی احمد آبادی متوفای 1155 هـ است.
  125. 125- شماره 899، «حاشیة علی شرح الوقایة» از عصام الدین، المولوی؛ عنوان کامل آن «شرح وقایة الروایة فی مسائل الهدایة = …» از عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد (951-873 هـ) است.
  126. 126- شماره 908، «تیسیر البیان فی تخریج آیات القرآن» و مجهول المؤلف؛ این اثر محتملا از خان داود، احمد (قرن 10 هـ) باشد. 25 نسخه از آن معرفی شده است.
  127. 127- شماره 937، «حاشیة علی المواقف» از میر زاهد؛ این رساله «حاشیة شرح المواقف» است نه حاشیه مواقف؛ حاشیه بر «شرح المواقف السلطانیة» میر سید شریف جرجانی است.
  128. 128- شماره 941، «شرح شرح الشیرازي علی القانون» از شمس الدین آملی؛ این کتاب «شرح القانون فی الطب» است. ندانستم عنوان از کجا آورده شده و منظور از شرح شیرازی چیست؟
  129. 129- شماره 946، «الحاوي في صناعة الطب (ابواب فیه)» از محمد بن زکریا رازی؛ آغاز و انجام این رساله ناهماهنگ است. آغاز نسخه می‌رساند که «الفصول بقراط = المرشد» از محمد بن زکریای رازی است؛ انجام آن با رساله «ما بال = العلل= المسائل الطبیعیة = و …» ارسطو تطبیق می‌کند. این ناهماهنگی می‌رساند که این نسخه، حداقل دارای دو رساله است؛ یکی «فصول بقراط» رازی و دیگری «ما بال» ارسطو. ممکن است بیش از دو رساله باشد.
  130. 130- شماره 947، «اغذیة المرضی» و مجهول المؤلف؛ این رساله با عناوینی همچون «اطعمة المرضی = اغذیة المرضی = و النجیبیات» معرفی شده است و از محمد بن علی سمرقندی (619 هـ) است.
  131. 131- شماره 954، «موجز القانون» از ابن نفیس؛ این رساله «شرح تشریح القانون یا تشریح الاعضاء المفردة» از اوست که شرحی بر دو کتاب اول و دوم قانون است در باب تشریح؛ و غیر از «موجز القانون» اوست.
  132. 132- شماره 978، «تحقیق کلمة التوحید» از عبدالرحمن ؟؛ نام کامل و صحیح مؤلف: عبدالرحمن بن محمد لکهنوئی متوفای 1245 هـ است.
  133. 133- شماره 980، «رسالة میمونة في الصرف» و مجهول المؤلف؛ از این رساله، نسخه‌های زیادی با عناوین مختلف و ناشناخته معرفی شده است. برخی نام آن را «کفایة المبتدی» آورده‌اند و مؤلف آن را برکلی، محمد بن پیر علی (981-928 هـ).
  134. 134- شماره 983، «حاشیة علی بدیع المیزان» از: محمد صادق؛ نام کامل مؤلف: حلوائی، محمد صادق بن درویش محمد متوفای حدود 1007 هـ است. چندین نسخه از آن معرفی شده است.
  135. 135- شماره 985، «حاشیة علی القطبي علی شرح الشمسیة» از ابیوردی، احمد؛ این نسخه «حاشیة حاشیة الجرجاني علی تحریر القواعد المنطقیة في شرح الشمسیة» است که برخی به احمد ابیوردی و برخی به ابوالحسن بن احمد ابیوردی (-966 هـ) نسبت داده اند.
  136. 136- شماره 987، «حاشیة علی شرح مطالع الانوار» از محمد بن اسعد دوانی؛ آنچه از آغاز و انجام این نسخه آورده، نشان می‌دهد که این نسخه «حاشیة لوامع الاسرار في شرح مطالع الانوار» از میر سید شریف جرجانی است. دوانی بر این حاشیة، حاشیه‌ای دارد که غیر این نسخه است.
  137. 137- شماره 1014، «شرح الیاس» از محمود بن الیاس رومی؛ آنچه از آغاز این نسخه فهمیده می‌شود، این است که این نسخه شرح الیاس نیست بلکه «شرح النقایة مختصر الوقایة» از ابوالمکارم بن عبدالله بن محمد متوفای حدود 907 هـ است که حدود 40 نسخه از آن معرفی شده. گرچه انجام آن با انجام جلد اول شرح الیاس اجمالا هماهنگ است.
  138. 138- شماره 1034، «حاشیة المطول» از: میر؟؛ این نسخه که آغازش افتادگی دارد، همان «حاشیة المطول» میر سید شریف جرجانی است که فهرستنگار با تردید فقط نام «میر» را ذکر کرده است.
  139. 139- شماره 1035، «حاشیة علی الخیالی» از: حسن بن حسین بن محمد الفوزی المصری (من علماء القرن العاشر الهجری)؛ نام این رساله «بحر الافکار = حاشیة حاشیة الخیالي في شرح العقائد النسفی» است و نام مؤلف: حسن بن حسین طالشی تبریزی متوفای 964 هـ است.
  140. 140- شماره 1048، «شرح تعلیم المتعلم» از: ابن اسماعیل متوفای 966؛ نام مؤلف زیادی ناقص است و کامل آن، زین العرب، ابراهیم بن اسماعیل 996 ؟.
  141. 141- شماره 1049، «شرح الکتاب فی الطب» و مجهول المؤلف؛ این کتاب «المغني في شرح الموجز = شرح موجز القانون = شرح سدیدي»، از کازرونی، محمد بن مسعود (-758 هـ) است.
  142. 142- شماره 1051، «مختصر فی الفقه» و مجهول المؤلف؛ این رساله نسخه بسیار دارد. گرچه در انجام آنها تفاوت دیده می‌شود؛ برخی با همین عنوان آورده‌اند و مجهول و برخی با همین عنوان به محمد بن صالح توقادی یا توقاتی ــ که معلوم نیست، کیست ــ نسبت داده شده است. ولی به نظر می‌رسد همان «تحفة الملوک و السلاطین في الفروع» از زین الدین رازی، محمد بن ابی بکر (-666 هـ؟) باشد. این کتاب چندین شرح نیز دارد. البته به نظر می‌رسد نام این توقادی یا توقاتی از فهرست ظاهریه منتقل شده باشد.
  143. 143- شماره 1057، «حاشیة علی شرح المواقف» از بشاوری، محمد عالم؛ آغاز نسخه افتادگی دارد، ولی نهایت آن کامل است. با این انجام، به نظر می رسد که این نسخه، «حاشیة شرح المواقف» عبدالحکیم سیالکوتی (متوفای 1067 هـ) است. نسبت آن به محمد عالم بشاوری ــ‌ که فقط یک تالیف از او می شناسم که «نهجة المسرورة فی شرح قصیدة المبرورة» است و با تک نسخه در کتابخانه مجلس شورا ــ نمی‌دانم از کجا ناشی شده است. ولی چنین تالیفی از سیالکوتی بیش از 30 نسخه از آن معرفی شده است.
  144. 144- شماره 1063، «کتاب فی الفقه» و مجهول المؤلف؛ این کتاب، نصف دوم «کنز الدقائق فی فروع الحنفیة» از نسفی، عبدالله بن احمد (-710 هـ) است.
  145. 145- شماره 1087، «حاشیة علی عقائد جلالی» از بخاری، عنایت الله بن عبدالله الوابکنی؛ این رساله، «حاشیة حاشیة شرح العقائد العضدیة» است؛ یعنی حاشیه بر حاشیه یوسف بن محمد جان قره باغی بر شرح محمد بن اسعد دوانی بر عقائد عضدی است.
  146. 146- شماره 1094، «تصریف الافعال» و مجهول المؤلف؛ نام مشهور این رساله «المعزي في التصریف = تصریف الافعال» است از معزی، محمد بن ابوالقاسم که حدود 40 نسخه از آن می‌شناسم که 2 نسخه آن در کتابخانه گنج بخش است.
  147. 147- شماره 1095، «رسالة في التصریف» و مجهول المؤلف؛ این رساله ظاهراً همان رساله معروف و بسیار پرنسخه «العزي في التصریف» است و مؤلف آن، زنجانی، عبدالوهاب بن ابراهیم متوفای تقریبی 660 هـ.
  148. 148- شماره 1097، «رسالة في النحو» و مجهول؛ این نسخه، رساله بسیار معروف «الکافیة في النحو» است از ابن حاجب، عثمان بن عمر است.
  149. 149- شماره 1098، «دائر الاصول» از نسفی، عبدالله بن احمد؛ مؤلف دائر الاصول محمد بن مبارک شاه قزوینی (-928 هـ) است که مختصر شرح خود قزوینی به نام «مدار الفحول في شرح منار الاصول» است. نسبت دادن آن به نسفی غلط است.
  150. 150- شماره 1100، «مجهول العنوان فی اصول الفقه» و مجهول المؤلف؛ این نسخه، رساله بسیار معروف «اصول الشاشی» است از شاشی، اسحاق بن ابراهیم (-325 هـ).
  151. 151- شماره 1115، «مجهول العنوان» از خوارزمی، محمود بن نظام الدین بن کمال الدین؛ آغاز و انجام این نسخه نشان می‌دهد که این رساله «الوقف و الابتداء» سجاوندی، محمد بن محمد بن عبدالرشید (قرن 6 هـ) است؛ اما این که نام خوارزمی از کجا آمده است، نمی‌دانم. مولف با چنین نامی نیافتم و ممکن است نامبرده کاتب این نسخه باشد. البته در میان مؤلفان، نظام الدین بن کمال الدین هروی (قرن 9 هـ) صاحب «ریاض الفتیان» را می‌شناسیم که ممکن است نامبرده فرزند او باشد؛ ولی از او در میان مؤلفان خبری نیست. قرائن آغاز و انجام می‌رساند که همان رساله «الوقف و الابتداء» سجاوندی باشد.
  152. 152- شماره 1117، «رسالة في القراءة» از ابن جزری، محمد بن محمد؛ نام مشهور و صحیح این رساله «المقدمة الجزریة» است که با نام‌های «ارجوزة في التجوید = منظومة الجزری = المقدمة في ما یجب علی قاري القرآن ان یعلمه» نیز آمده است. ضمن اینکه این منظومه، قواعد تجوید است و گزیدن عنوان «قرائت» مناسب نیست.
  153. 153- شماره 1119، «اللمعات» از عبدالحمید بن معین الدین محمد …؛ نام این رساله «البوارق النوریة في اسرار الحقائق الظهوریة» است که در هشت «بارقه» و هر یک در چند «لمعه» است. محتملا فهرست‌نگار به جهت عدم دستیابی به نام اصلی آن، نام «اللمعات» را از عناوین داخل آن گزیده است. البته خطبه رساله افتاده است و انجام آن نیز متفاوت است که ممکن است نقصی در انجام داشته باشد.
  154. 154- شماره 1128، «العنایة فی شرح الهدایة» از بابرتی، اکمل الدین محمد …؛ آغاز و انجام این نسخه نشان می‌دهد، که این نسخ «الهدایة فی شرح البدایة» مرغینانی، علی بن ابی بکر است نه شرح آن.
  155. 155- شماره 1134، «کتاب الصرف» و مجهول المؤلف؛ این نسخه نیز همان کتاب معروف و پرنسخه «الکافیة في النحو» از ابن حاجب، عثمان بن عمر (646-570 هـ) است.
  156. 156- شماره 1137، «مفتاح الفصول» و مجهول المؤلف؛ مولف این رساله را صبغة الله بن سید ایاز بن محمد بیگ دانسته‌اند. چندین نسخه از آن در کتابخانه گنج بخش معرفی شده است.
  157. 157- شماره 1138، «دائر الاصول الی علم الاصول» از نسفی، ابوالبرکات عبدالله بن احمد …؛ در دو نسخه دیگری که از این کتاب در همین فهرست (به شماره مسلسل 246 و 1098) معرفی شده بود، همین خطا در نسبت دادن آن به نسفی پیش آمده که متذکر شدم، مؤلف «دائر الاصول»، قزوینی، محمد بن مبارک شاه (-928 هـ) است که آن را از کتاب دیگر خود به نام «مدار الفحول شرح منار الانوار» تلخیص کرده است. «منار الانوار» از عبدالله نسفی است.
  158. 158- شماره 1144، «کتاب في الفقه» از جلبی ؟؛ این کتاب ظاهراً «ذخیرة العقبی» از اخی جلبی، یوسف بن جنید (-905 هـ) است. خطبه آن افتاده است و باید از انجام نیز ناتمام باشد.
  159. 159- شماره 1154، «شرح کتاب في الفقه» و مجهول الشارح؛ این نسخه جلد دوم کتاب «مستخلص الحقائق في شرح کنز الدقائق» است از قاری حنفی، ابراهیم بن محمد (قرن 10 هـ) که از کتاب نکاح آغاز می‌شود. گرچه فهرست‌نگار محترم آغاز و انجام نسخه را ناقص پنداشته‌اند، ولی به نظر می‌رسد چنین نیست و آغاز آن دقیقاً از ابتدای جلد دوم این کتاب، شروع شده و پایان آن با نهایت این شرح اجمالاً هماهنگ است.
  160. 160- شماره 1182، «رسالة في الاخلاق» و مجهول المؤلف؛ این نسخه رساله بسیار معروف و پرنسخه (بیش از 300 نسخه) «خلاصة الفقه = مطالب المصلی = شروط الصلاة = عمدة المصلی و …» است از نسفی کیدانی، لطف الله (-750 هـ).
  161. 161- شماره 1186، «شرح کتاب في المنطق» المنسوب الی القاضی المبارک شاه؛ این نسخه «شرح سلم العلوم» است از فاروقی کوفاموی، محمد مبارک بن محمد (-1162 هـ). چندین نسخه از آن معرفی شده است.
  162. 162- شماره 1190، «شرح کتاب في علم الکلام» و مجهول المؤلف؛ این نسخه به قرینه آغاز آن «حاشیة المطول» از ابن فناری، حسن بن محمد شاه (840-886 هـ) است و نسخه بسیار دارد.
  163. 163- شماره 1215، «اصول الهندسة و الحساب» و مجهول المؤلف؛ این نسخه «تحریر اصول اقلیدس = تحریر اصول الهندسة و الحساب» از نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672 هـ) است.
  164. 164- شماره 1217، «منتهی المدارک» مجهول المؤلف؛ نام کامل این اثر «منتهی المدارک و مشتهی لب کل کامل و عارف و سالک = شرح القصیدة التائیة لابن عربی» است از فرغانی کاشغری، سعید بن محمد (-691 هـ). در آغاز برخی نسخه‌ها، به نام کتاب و نام مؤلف تصریح شده است.
  165. 165- شماره 1226، «کتاب في الطب» مجهول المؤلف؛ این نسخه با توجه به آغاز آن، «زبدة الطب = الزبدة في الطب = شرح قانونچه» از جرجانی، اسماعیل بن حسن (434-531 هـ) است. بیش از 70 نسخه از آن معرفی شده است.

ملاحظاتی نیز بر برخی دیگر مجلات این مجموعه، یادداشت کرده‌ام، که در بخش دوم آن خواهم آورد.

آبان ماه 1400 شمسی / ربیع الثانی 1443 هجری قمری /نوامبر 2021 میلادی

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *