معرفي فرهنگ موضوعي صحيفه سجاديه جامعه

مبه بهانه بازچاپ فرهنگ موضوعي صحيفه سجاديه؛

دعاء بخشی از فرهنگ اسلامی است كه به گونه ای لطيف، دقيق و دلپذير و در لحن مناجات با خدا، به بسياری از معارف الهيّه پرداخته است و دعاهای منسوب و مأثور از اهل بيت عليهم السّلام بدون شك، يكی از ذخائر عظيم و پر ارج فرهنگ شيعی است كه تا به امروز، چندان مورد توجّه و دقيق انديشی قرار نگرفته است.

تصوّر عوّام از دعا، صرفاً برای خواندن و تكراركردن است نه فهميدن و درك كردن،‌ و خواصّ نيز به دعا به عنوان يكی از عميقترين مأخذ معارف الهی به گسترش آن نپرداخته اند و از اين رو ستمی فاحش به بخشی عظيم و منحصر به فرد فرهنگ اهل بيت عليهم السّلام رفته است.

بدون شك پيشينۀ تلاش دانشمندان شيعه، نسبت به گسترش عميق و معارف پرور فرهنگ دعا عموماً و صحيفۀ سجّادية بالاخصّ، در حدّ و اندازه اين مقوله از معارف شيعه نيست؛‌ و ضروری است بلندهمّتان ظريف نگر و عالمان برجسته و عميق انديش، دعا و فرهنگ آن را به عنوان مأخذ و منبعی غنی و زبانی دلپذير در القاء دقيقترين و ظريفترين معارف الهی به مردم معرّفی كرده و با شرح و بسط آن،‌ ابعاد انديشه ای را كه در قالب دعا و مناجات انشاء شده، تبيين نمايند.

بنابراين اوّلين قدم برای خروج اين كتاب ارزشمند از مظلوميّت، تهيّۀ مأخذی به منظور تسريع در دستيابی به محتوا و مضامين آن بود. بر اين اساس تهيّۀ يك «فرهنگ موضوعی» يا «نمايه نامه موضوعی» ضروري بود تا هم، راهی برای ورود نويسندگان و گويندگان به مطالب اين كتاب باشد و هم بستری برای مفسّران و شارحان آن.

يكی از روشهايی كه از ديرباز مورد توجّه و عمل دانشمندان بوده،‌ فهرستنگاريهای موضوعی و يا تهيّۀ كشف المطالب است. در اين روش، پديدآورنده ابتدا چهارچوبی ذهنی برای محتوا –كه اكثراً نيز بر متن مسلّط بوده اند- می سازد و تلاش می كند محتوای اثر را در آن چهارچوب جای دهد. اين روش گرچه در زمان خود، مؤثّر و تا اندازه ای كارآيی آن مفيد بوده است، ولی با توجّه به محدوديتها و تنوّع خواست مراجعه كنندگان، امروز اين روش مردود و چندان كارساز تلقّی نمی شود.

روش جديدی برای فهرستنگاری كتابهای علمی امروز مرسوم است و زمان زيادی از ارائۀ آن نمی گذرد، كه به صواب نزديكتر و نسبت به روشهای پيشين، كارآمدتر است. در اين روش، تهيّه كننده بدون هيچ پيش طرح قبلی و يا چهارچوب از پيش ساخته ای، مستقيماً به متن اثر مراجعه و با استفاده از واژه های كليدی متن و ايجاد يك رابطۀ مفيد و تعريف شده ميان آنها، به ساخت و ساز فهرست می پردازد كه از آن به «فرهنگ موضوعی» يا «نمايه نامه موضوعی» ياد می كنيم. در اين روش الفاظ موضوعی متن، راهنمای مشترك تهيه كنندگان و كاربران خواهد بود و از اين جهت ذهن مشتركی، هم در تهيّۀ فرهنگ، و هم در مراجعۀ به آن فراهم خواهد آمد و از كمترين اِعمال سليقۀ فردی برخوردار است.

با اين روش، تا به حال دو اثر را در موضوع قرآن كريم سراغ داريم كه از هردو زمان زيادی نمی گذرد. يكی در ايران به نام «فرهنگ موضوعی قرآن كريم» كار مشترك محقّقان ارجمند خرمشاهی و فانی؛ كه در سال 1364 ﮬ.ش از چاپ خارج شد و ديگری از سوريه به نام «المعجم المفهرس لمعانی القرآن الكريم» كار محمّد بسّام رشدی الزّين كه در سال 1416 ﮪ.ق منتشر شده است.

اين دو اثر در استفاده از اين روش با يكديگر مشترك اند و تلاش نموده اند كه با رعايت اصول فرهنگنامه ها، ورود به محتوای قرآن را برای كاربران تسهيل كنند. بديهی است هر روش با توجّه به احاطه و سليقۀ اجراكنندگان آن، ممكن است در عمل با ديگری تفاوت كند كه معيار روشن برای ارزيابی آن، كمكی است كه به مراجعه كنندگان خواهد كرد. هر سليقه ای كه بهتر اين منظور را برآورد، به مقصود نزديكتر و به همان نسبت از نقص كمتری برخوردار است.

برای تهيّۀ اين فرهنگ نيز، بدون هيچ قالب پيش ساخته ای، به اصل متن مراجعه و كلمه به كلمه متن را بررسی كرديم و با مشورت، از واژه های متن برای تحليل موضوعی استفاده نموديم و پس از گزينش واژه ها، با استفاده از رايانه، آنها را به صورت الفبايی مرتّب نموديم.

صحيفۀ سجّاديۀ موجود، دارای 54 دعاست. از آغاز نسخه های صحيفه استفاده می شود كه تعداد دعاهای آن 75 دعا بوده و 21 دعا از آن سقط شده است.

عالمان بزرگواری بر اين صحيفه، مستدركاتی نگاشته اند كه در برخی به دعاهای سقط شده اشاره شده است و در برخی دعاهای ديگر منسوب به امام سجّاد عليه السّلام را بر آن افزوده اند كه مجموع آنها عبارت است از :

– الصحيفة السجّادية الثانية : تأليف محدّث بزرگوار شيخ حرّ عاملی، صاحب كتاب شريف «وسائل الشيعة».

– الصحيفة السجّادية الثالثة : تأليف ميرزا عبدالله افندی، صاحب كتاب «رياض العلماء» كه دعاهای سقط شده از صحيفۀ سجّادية كاملة را جمع نموده است.

– الصحيفة السّجادية الرابعة ‌: تأليف خاتم المحدّثين ميرزا حسين نوری طبرسی، صاحب كتاب «مستدرك الوسائل» .

– الصحيفة السّجادية الخامسة : تأليف سيّدمحسن امين آملی، صاحب كتاب ارزشمند «اعيان الشيعة».

– الصحيفة السّجادية السادسة : تأليف شيخ محمّد صالح مازندرانی،‌صاحب كتاب شرحی بر اصول كافی.

در مستدركات مذكور، ضمن جمع آوری دعاهای منسوب به امام سجّاد عليه السّلام از طرق و اسناد مختلف، برخی از دعاهای سقط شده در صحيفۀ سجّاديۀ كامله، آورده شده است.

دانشمند و محقّق ارجمند جناب آقای سيّدمحمّدباقر ابطحی اصفهانی با تركيبی از صحيفۀ سجّاديۀ كامله، و پنج مستدرك آن،‌ اثری جديد به نام «الصحيفة السّجادية الجامعة» پديد آورده، كه تقريباً تمامی دعاهای منسوب به زين العابدين علی بن الحسين عليهما السّلام را يكجا عرضه می كند. اين كتاب با تصحيح، تعليق و توضيحات مفيد ايشان با چاپی چشم نواز از طرف مؤسّسۀ امام مهدی (عج) عرضه شده است.

مجموعۀ دعاها در اين صحيفه، به 270 دعا افزايش يافته و اسناد و مأخذ آن همراه با تحقيقی كامل در سلسله رواة و فهرستهای گوناگون،‌ بهره برداری از آن را فزونی بخشيده است، اگرچه با تطبيق و مقايسۀ مضامين – قطع نظر از سند- به روشنی معلوم است كه تعدادی از اين دعاها منسوب به حضرت سجّاد عليه السّلام شده و بعيد می نمايد كه از آن حضرت صادر شده باشد.

ما به علّت جامعيّت اين كتاب، آن را محور اصلی تهيّۀ «فرهنگ موضوعی» خود قرار داده و منظور ما از صحيفۀ سجّاديۀ جامعه، همين كتاب است.

مشكل ما در تنظيم اين فرهنگ، ارجاع دهی به متن اصلی بود؛ زيرا انتخاب متن در زير واژه ها، حجم فرهنگ را به چندين جلد افزايش می داد و چندان مفيد هم نبود. وضعيت فعلی صحيفۀ سجّاديه، يكی از دو راه را می طلبيد:

1- آدرسها به صورت شمارۀ دعا، شمارۀ صفحه و شمارۀ سطر داده شود.

2- متن هر دعا به صورت جدا نيز شماره گذاری شود و فقط دو شماره: يكی برای دعا و يكی برای بخشهای دعا كفايت كند.

در روش اوّل، اگرچه اصل متن چاپ شده، محفوظ می ماند، ولی تعداد زياد اعداد برای مراجعه كننده دردسرآفرين بود. لذا روش دوّم را مناسبتر يافتيم و ضمن شماره گذاری متن دعاها، بر آن شديم كه متن صحيفه را نيز همراه با «فرهنگ موضوعی» به چاپ سپاريم تا كاربران عملاً هم فرهنگ و هم متن صحيفه را در يك جلد داشته باشند.

لازم به ذكر است كه شماره گذاری داخل دعاها، فقط به منظور كوتاه كردن متن،‌صورت گرفته تا قسمت مورد مراجعه سهل الوصول تر باشد و ضرورتاً به معنی دقّت در محلّ شماره گذاری شده، نمی باشد و ممكن است مطالب قبل و بعد از يك شماره كاملاً به هم مربوط و وابسته باشد و شماره، لزوماً دليل بر قطع مطلب از جهت معنی نيست. و يا ممكن است جای ديگری برای شماره مناسبتر باشد، كه آن را نيز می پذيريم، ولی چون هدف بيشتر كوتاه كردن عبارات و آوردن علامتی خاص بوده، وقت چندانی برای اين منظور مصروف نگرديده است.

در اين فرهنگ بيش از 7500 مدخل اصلی و 3500 مدخل ارجاعی و 800 معادل فارسی گزينش و در مجموع 20000 مورد ثبت اطّلاعات صورت گرفته است.

البتّه اميد داريم، واژه های گزينش شده برای فرهنگ صحيفه، در نمايه كردن دعاهای ديگر مفيد باشد و با انتشار دعاهای منسوب به ديگر ائمّه معصومين عليهما السّلام به شكلی منقّح و مرتّب همانند صحيفه، به توان مفاد آنها را به اين فرهنگ نيز افزود و در آينده صاحب يك «فرهنگ موضوعی دعا» باشيم كه راهنمای محقّقان به تمامی دعاهای مأثور از معصومين عليهما السّلام باشد.

روش استفاده

گرچه تهيّۀ اين فرهنگ دشوار و اندكی پيچيده است، ولی استفادۀ از آن، بسيار آسان و راحت است. اگر شما به دنبال مطلبی در صحيفۀ سجّاديه هستيد، حتماً يك واژۀ موضوعی از آن مطلب را به ياد داريد. پس از در نظرگرفتن واژۀ موضوعی موردنظر خود، بدون در نظرگرفتن الف و لام اوّل كلمه –اگر جزء كلمات اصلی نباشد- به صورت الفبايی به متن مراجعه كنيد و واژۀ موردنظر را –اگر در صحيفه موجود باشد- خواهيد يافت.

مثلاً اگر به دنبال موضوع «الهام» در صحيفه هستيد به حرف الف بعده اللام مراجعه و كلمۀ «الهام» را در صفحۀ 48 پيدا خواهيد كرد و شما را به جهات گوناگونی كه در صحيفه موردنظر بوده، راهنمايی خواهد كرد. مثلاً: ذيل واژۀ الهام، 14 عنوان خواهيد يافت كه يكی از آنها عبارت است از:

     الهام- موارده- التقوی

منظور آن است كه امام سجّاد عليه السّلام در مورد تقوی، تقاضای الهام نموده است و موارد ديگر.

پس از هر واژه، شماره هايی موجود است كه شما را به دعا و عبارت موردنظر راهنمايی می كند كه به ترتيب از راست به چپ: شمارۀ قبل از خطّ مورّب / شمارۀ دعا و شمارۀ بعد از آن، شماره های داخل دعا است. سپس برای يافتن متن دعا، طبق همان آدرس به متن صحيفه كه در نهايت همين فرهنگ به چاپ رسيده، مراجعه و مطلب خود را خواهيد يافت.

چند توضيح:

1- فهرستی در آغاز متن صحيفه به چاپ رسيده كه شمارۀ دعاهای صحيفۀ كاملۀ سجّاديه را كه در اين صحيفه آمده است به شما نشان خواهد داد.

ضمناً در ذيل هر دعا برای اطّلاع خوانندگان، مأخذی را كه محقّق ارجمند جناب آقای ابطحی در نهايت صحيفه آورده اند، ذكر نموده ايم و هر دعا كه از صحيفه (1) نقل شده، منظور صحيفۀ سجّاديۀ كامله است.

2- جهت تسهيل در فهم واژه های مشكلتر، فهرستی تنظيم شده و در آخر كتاب ضميمه شده است. اين فهرست را كه «غريب اللغات» ناميده ايم، به صورت مختصر لغات مشكل را توضيح داده است.

در اين فهرست، كلماتی كه در متن صحيفه با علامت ستاره مشخص شده است، ابتدا به اصل و ريشۀ آن برگردانيده و سپس توضيح مختصری برای آن آورده ايم. بنابراين كلماتی را كه در متن با علامت (*) می يابيد، نشانۀ آن است كه اين لغت در فهرست (غريب اللغات) آمده است. برای مراجعه، ابتدا آن كلمه را به ريشۀ اصلی آن برگردانيده، و سپس بر اساس حروف الفبا به فهرست مراجعه نماييد. در توضيح لغات اگر احتمالاً يك واژه در چند جای صحيفه به كار رفته و معانی آن با يكديگر متفاوت است، به تمامی آن معانی توجّه شده است. البتّه تطبيق معنی با متن را به عهدۀ كاربران نهاده ايم.

انتظار می رود كه اهل فنّ اين دو اثر را به ديدۀ لطف نگريسته و كاستی های آن را گوشزد كنند و اميد است اين عمل، خدمتی هرچند ناچيز به فرهنگ پربرگ و بار اهل البيت عليهم صلوات الله باشد و خداوند آن را ذخيرۀ آخرتمان قرار دهد و كمكی باشد برای همۀ دانشمندان دينی تا ضمن دستيابی سريعتر به محتوای پرارج اين كتاب شريف، به تبيين، تفسير و شرح بيشتر آن بپردازند.

اين اثر جديدا توسط انتشارات مؤسسه فرهنگي – پژوهشي الجواد بازچاپ و در دسترس علاقمندان است و براي تهيه آن مي توان با شماره مؤسسه الجواد 32211106-051 يا تلفن 9123792522 تماس گرفت.

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *