ملاحظاتي درباب فهارس جديد كتابخانه ملي ايران (قسمت پنجم: جلد 52) – مصطفی درایتی

ملاحظات جلد 52 فهرست كتابخانه ملي ايران، فهرستنگار سركار خانم پروین متواري سوركي

1-ص 14 شماره 18110 با عنوان «حاشيه بر تفسير سوره حمد» و ناشناس آمده؛ محتملا انوار التنزيل و اسرار التاويل بيضاوي است. با اين سرآغاز كه محتملا قسمت اول آن حذف شده، نمونه در مدرسه نواب و مكتبه اوقاف عامه بغداد دارد.

2- ص 29 شماره 18120/2 با عنوان «مناجات للمستجيرين و …»؛ در رايانه مولف موسوي، علي بن احمد قرن 13 آمده و در اينجا بدون مؤلف و نام اين فرد بعنوان كاتب ذكر شده؛ محتملا همين فرد جمع آوري كننده آن باشد.

3- ص 31 شماره 18120/4 با عنوان «رساله در اسماء الله» و ناشناس آمده؛ نسخه مشابهي از آن در كتابخانه مرعشي دارد كه «درة النظيم» نام داده شده است.

4- ص 32 شماره 18121 كه با عنوان «افادات» آمده؛ اولا آنچه در ابتداي توصيف آمده، بيشتر مربوط به مؤلف است و بهتر بود نمي آمد و فقط به توصيف اثر پرداخته مي شد. شرح حال او جامعتر و كاملتر در كتابهاي تراجم هست. و در پايان اشاره كرده كه اين رساله از رساله اي است كه در پاسخ محمد امين خان نوشته شده است؛ نام اين رساله «الدر الثمين و تحفة الامين» است كه اين نسخه محتملا بخشي از آن است. ثبت اسم من درآوردي «افادات» بي جاست. گرچه فهرستنگار به نام اين كتاب اشاره كرده كه مثلا در اختيار صاحب روضات بوده ولي نام ديگري براي آن اختراع كرده است. از الدر الثمين تا به حال 12 نسخه معرفي شده است و در فنخا هم به صورت كامل معرفي و 10 نسخه داخلي آن گزارش شده است. آنچه نيز از نام كتاب از قول صاحب روضات آمده دقيق نيست. نام كتاب «الدرالثمين و تحفة الامين» است نه تحفة الامير.

5- ص 105 شماره 18157/3 «تحفة اهل الايمان في قبلة عراق العجم و خراسان»؛ آن را از شيخ بهائي دانسته است در صورتي كه از حسين بن عبدالصمد عاملي پدر شيخ بهائي است. در انجامه منقوله نيز اشاره شده كه به غلط آن را تصحيف كاتب دانسته است و محتملا اين خطا از فهرست مجلس منتقل شده است. در جلد 7 فنخا ضمن معرفي 7 نسخه داخلي به آن اشاره شده است.

6- ص 114 شماره 18163/2 با عنوان «شفاء الغليل في …»؛ ظاهرا اسم صحيح آن «شفاء العليل» است و چون در ايران تا به حال همين يك نسخه معرفي شده ممكن است اين اشتباه كه ممكن است تايپي هم باشد، به منابع ديگر سرايت كند.

7- ص 135 شماره 18179 «شرح قواعد الاحكام…» و از ناشناس آمده؛ به نظر مي رسد اين شرح، «جامع المقاصد في شرح القواعد» محقق كركي باشد كه آغاز آن افتاده است و نسخه ارجاعي كه در كتابخانه ملي است نيز ناشناس مانده كه آن هم همين شرح است و تا انتهاي جلد دوم جامع المقاصد است.

8- ص 143 شماره 18186 «رساله اخلاقيه» و ناشناس آورده و در نسبت آن به اديب شيرازي اعتماد نكرده؟؛ اين رساله كار اديب است و نسخه اي از آن در آستانقدس رضوي و نسخه اي در كتابخانه علامه طباطبائي شيراز و يك نسخه در مجموعه فرشچي كتابخانه ملي معرفي شده است. او كه خطي زيبا داشته، ظاهرا جمع آوري و چند نسخه از آن را خود كتابت كرده است.

9- ص 148 شماره 18190 با عنوان «اجوبة المسائل الفقهية» از مختار گلپايگاني معرفي شده؛ دو رساله از او معرفي شده يكي «اجوبة المسائل الاربعة» و ديگري «اجوبة المسائل الفقهية». از توصيف رساله بدست مي آيد كه اين رساله «اجوبة المسائل الاربعة» است چون پاسخ به چهار سؤال فقهي و غير فقهي است و رساله ديگر او كه پاسخ به سؤالات فقهي است و بعضا هم استدلالي و مفصل است، جز اين رساله است. نسخه اي از آن در مرعشي معرفي شده. لذا نامگذاري غلط است.

10- ص 175 شماره 18211 با عنوان «مقاصد الطالبين» و ناشناس آمده است؛ آنچه در گزارش اين كتاب آمده و بالاخص در نهايت با اشاره به كتاب «مقاصد الصالحين» از محمد باقر بن محمد ملا باشي شيرازي متوفاي 1240 ق، قرائن بصورت كامل مي رساند كه اين كتاب، همان كار ملا باشي است كه در اين نسخه ناقص (مقدمه و خاتمه افتاده) آمده و فهرست مطالب هم در برگ 1 و 2 احتمالا موجودي همين نسخه است. به هر صورت يا كسي از كار ملاباشي برداشته و يا ملاباشي از كار او؛ شباهت بسياري ميان موضوع، عنوان ها و مقاصد وجود دارد كه مي رساند اين كتاب محتملا همان «مقاصد الصالحين» است و چند نسخه از كار او در ايران معرفي شده است.

11- ص 187 شماره 18218/1 با عنوان «شرح لغات…» و ناشناس آمده و متذكر شده اند كه نامي از آن نيامده است؛ از اين رساله حداقل سه نسخه مي شناسيم كه يكي در كتابخانه مسجد اعظم قم است با عنوان «شرح چكامه فارسي» كه شاعر و شارح آن را دانش تبريزي، لطفعلي بن محمد كاظم 1350-1268ق دانسته و نسخه مشابهي در مجموعه محمد حسين مفتاح بوده كه ناشناس مانده و نسخه اي در كتابخانه ملي به شماره 12062 كه مؤلف را «احمد» نامي دانسته است. به نظر مي رسد نسخه كتابخانه ملي همان نسخه محمد حسين مفتاح باشد كه در اين صورت دو نسخه ديگر از آن معرفي شده و اين نسخه سومين خواهد بود. در نسخه مسجد اعظم آمده: «يادداشتي بخط مؤلف روي برگ 97 مبني بر تصحيح و توصيه به مقابله با نسخه اصل در سال 1298» آمده كه مي تواند قرينه اي باشد كه مؤلف، دانش تبريزي است.

12- شماره 18218/2 كه با عنوان «قصيدة اللغويه…» و ناشناس آمده؛ به نظر مي رسد كه اين رساله همان «چكامه فارسي» است كه رساله قبلي شرح آن است و محتملا شاعر و شارح يكي است.

13- ص 324 شماره 18300/6 با عنوان «اختيارات ايام» از مجلسي دوم؛ علامه مجلسي سه رساله در اختيارات ايام دارد كه به صغير، متوسط و كبير موسوم شده و معلوم نشده كه اين رساله كداميك است. آغاز هر سه بهم شباهت دارد ولي با انجام مي توان فهميد كه كدام است و اين رساله، همان اختيارات ايام صغير اوست كه مبهم ميان اين سه رساله مانده است.

14- ص 341 شماره 18310/2 با عنوان «مختصر انتخاب حل التقويم» از محمد تقي فارسي؛ آنچه روشن است اينكه «حل التقويم» و «انتخاب حل التقويم» از اوست ولي تاليفي با عنوان «مختصر انتخاب حل التقويم» از او نديدم كه كسي ذكر يا به او منسوب كرده باشد. آغاز رساله متفاوت است ولي انجام آن كاملا با «انتخاب حل التقويم» او هماهنگ است. تصور ميكنم اين رساله بخشي از همان انتخاب حل التقويم او باشد نه رساله اي مستقل و مجزا. البته بايد دقت بيشتري شود.

15- ص 345 شماره 18313 با عنوان «ترسل» و ناشناس آمده؛ اين همان رساله اي است كه به چند نفر نسبت داده شده و اقرب به صحت، نسبت آن به عباس عطارد مازندراني است و چندين نسخه از آن معرفي شده است.

16- ص 386 شماره 18343/2 با عنوان «وجيزة مختصرة في الاعتقادات» و ناشناس آمده؛ نام اين رساله «مقامات التوحيد» است و مؤلف آن، محمد باقر بن محمد جعفر همداني شيخي 1319-1239ق، و چند نسخه از آن معرفي شده است. رك: فنخا جلد 31 ص 88

17- ص 387 شماره 18343/3 با عنوان «وحدت الوجود» و ناشناس آمده؛ اين رساله نيز از شيخي همداني است كه يك نسخه ديگر از آن در آستانقدس رضوي است. رك: فنخا جلد 34 ص 322

18- ص 394 شماره 18345/1 با عنوان «معرفة الاعراب» و ناشناس؛ اين اثر كه بي شباهت به عوامل جرجاني نيست، به «عوامل جديده» شهرت دارد. كتابي درسي كه پس از عوامل جرجاني تاليف شده و بيشتر در خارج از ايران به عنوان كتاب درسي مورد استفاده بوده است. نسخه هاي داخل ايران كه حدود 10 نسخه از آن معرفي شده، بيشتر ناشناس آمده ولي به نظر مي رسد مؤلف اين كتاب، محمد بن پير علي بركلي (981-929ق) است كه در دوره عثماني مسؤليت مدرسه اي مهم را به عهده داشته و شاگرداني بسيار و چند كتاب ديگر هم در علوم مختلف (شايد بيشتر براي استفاده محصلان) تاليف كرده است. نسخه هاي آن در خارج از ايران بسيار است و آنچه در توصيف آمده كه«در افتتاح نسخه به اشتباه عوامل با كل محمد افندي نسخه اظهار الاسرار» آمده، چنين نيست بلكه قرينه اي است بر اينكه منظور همان عوامل محمد بركلي است كه فهرستنگار جور ديگري خوانده است. و «اظهار الاسرار» هم كه در شماره بعدي ناشناس آمده نيز همين وضعيت را دارد و اين رساله هم از هموست كه در پايان يادداشت به آن اشاره شده است. ضمن اينكه چندين شرح بر اين «اظهار الاسرار» معرفي شده كه بسياري به نام مؤلف كه همان بركلي يا بركوي است تصريح كرده اند. بنابر اين هم «عوامل جديده» يا معرفة الاعراب و هم «اظهار الاسرار» از آن بركلي است.

19- ص 398 شماره 18347 با عنوان «مقاله در حساب اهل سياق» و ناشناس؛ از اين رساله سه نسخه ديگر – در ملي شيراز، الهيات تهران و مجلس شورا- مي شناسيم كه هر كدام نامي بر آن نهاده اند و اين نسخه چهارمين آن است. و عنوان «مقاله ثانيه در…» در نسخه مجلس هم ديده مي شود و متاسفانه در توصيف رساله قبل كه با عنوان «قاعدة السياق» آمده و چند نسخه ديگر هم با عنوان «دفتر سياق» يا «قاعدة السياق» مي شناسيم، هيچكدام توصيف كاملي ندارد كه بتوان تشخيص داد كه اين دو ادامه يك رساله است و يا رساله اي مستقل است. بهتر بود فهرستنگار دو نسخه اي كه از رساله اول در كتابخانه ملي به شماره 13941 و 7763/2 موجود است كاملا تطبيق مي نمود تا ادعا روشن شود.

20- شماره 18351/1 «النكت الاعتقاديه» كه از شيخ مفيد دانسته؛ بسياري با اشتباه آن به كتاب مفيد به نام «النكت في مقدمات الاصول»، آن را به مفيد نسبت داده اند. تفاوت استدلال و نثر، نسبت آن را به مفيد، نفي مي كند و محتملا از فخرالمحققين است كه اين نسبت هم، با استناد به نوشته هايي است كه در برخي نسخ ديده شده است. ولي انتساب آن به مفيد مسلم صحيح نيست و فعلا ما تا يافتن قرائن ديگر، نسبت آن را به فخرالمحققين مناسب تر ميدانيم.

21- ص 411 شماره 18352، «حاشية الباب الحادي عشر»؛ سه نسخه ديگر از آن با تفاوتهايي در آغاز، در مركز احياء، دانشكده الهيات مشهد و وزيري يزد مي شناسيم. نام مؤلف را، خاتون آبادي، مير عبدالباقي بن محمد حسين (متوفاي پس از 1130) ثبت كرده است؛ بر من روشن نشد كه «خاتون آبادي» را از كجا براي مؤلف ثبت كرده است. به اين نام يعني خاتون آبادي، عبدالباقي بن محمد حسين مؤلفي وجود دارد كه نام كامل آن امير عبدالباقي بن محمد حسين بن محمد صالح حسيني اصفهاني خاتون آبادي است كه از مشايخ سيد مهدي بحرالعلوم بوده و تاريخ وفات اورا 1207 ق نوشته اند كه مسلم غير از مؤلف اين كتاب است. از مؤلف اين كتاب چند تاليف ديگر از او مي شناسيم چون: «القيود الوافية في شرح الكافية و الشافية»  كه در رجب 1130 آن را تمام كرده و اين تاليف، كه آنگونه كه فهرستنگار آورده در 1093 پايان يافته و «ذخيرة يوم المحشر في …» كه شرح فارسي او بر شرح باب حادي عشر است كه در 1109 پايان يافته است؛ و در هيچكدام از سرآغازهايي كه نام خود را ذكر كرده، عنوان خاتون آبادي ديده نمي شود و با توجه به شباهت زياد نام و نام پدرش به خاتون آبادي متوفاي قرن 13، احتمال خلط افزايش مي يابد. بنابراين تا يافتن قرائن بيشتر براي ثبت صحيح نام مؤلف، بايد از عنوان خاتون آبادي استفاده نكرد. از اين مؤلف، اين رساله و حاشية حاشية الخفري علي شرح التجريد، ذخيرة يوم الحشر، روضة الانوار، رياض السائرين، القيود الواقية و كفاية اللبيب في شرح التهذيب از او معرفي شده است.

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *