ملاحظاتي درباب فهارس جديد كتابخانه ملي ايران (قسمت چهارم: جلد 49) – مصطفی درایتی

ملاحظات جلد 49 كتابخانه ملي ايران، فهرستنگار سركار خانم اکرم مسعودي

توضيح: در مقدمه اين مجلد آورده اند كه جناب آقاي حافظيان و سركار خانم سلطاني فر آن را بازبيني نموده اند.

1-ص 20 شماره 17218 با عنوان «شرح مغني اللبيب»؛ به نظر مي رسد اين كتاب كه آغاز آن افتاده، «غناء الاديب في فهم مغني اللبيب» باشد كه از آن محمد مهدي بن علي اصغر قزويني متوفاي 1129 ق است. رك: گلپايگاني شماره 4717

2- ص 29 شماره 17225/1 با عنوان «شرح الدرة في المنطق» آمده؛ اين رساله «شرح الغرة في المنطق» است و حد اقل دو نسخه ناشناس ديگر از آن موجود است. رك: فنخا جلد 20 شرح الغرة في المنطق.

3- ص 34 شماره 17228؛ نام اين كتاب، «حديقة المؤمنين» يا «شرح الصغير» است كه حتي در نام‌هاي ديگر هم به آن اشاره نشده و بهتر بود به نام خود كتاب، نامگذاري مي شد و يا حداقل در نام‌هاي ديگر به آن اشاره مي شد.

4- ص 38 شماره 17232/2 با عنوان «صوم» و ناشناس آمده؛ به نظر مي رسد اين رساله بخش صوم «نخبه» كرباسي است و محتملا ادامه رساله اول همين مجموعه باشد كه بايد دقت بيشتري شود.

5- ص 45 شماره 17237 با عنوان «مناسك حج» از صاحب جواهر؛ البته رساله اي با عنوان مناسك حج به عربي به صاحب جواهر نسبت داده شده ولي اين رساله فارسي است كه نسخه ديگري نيز در مرعشي به شماره 10365 دارد. نسبت آن به صاحب جواهر صحيح نيست و محتملا يكي از شاگردان او تهيه و به تاييد صاحب جواهر رسانده باشد. و ادبيات آن هم نشان مي دهد كه از او نيست و فقط با فتاوي او تطبيق داده شده است.

6- ص 50 شماره 17242 با عنوان «شرح كتاب في اصول الفقه» و ناشناس آمده و در توصيف، به احتمال آن را شرح «فرائد الاصول» دانسته است؛ از انجام آن فهميده مي شود كه اين كتاب شرح معالم الاصول است و مؤلف آن سلطان العلماء، حسين بن محمد متوفاي 1064 ق كه نسخه بسيار دارد ولي بدليل افتادگي از آغاز، ناصحيح تشخيص داده شده است.

7- ص 52 شماره 17244/2 با عنوان «شرح آداب البحث» از حنفي قرن 9؛ اين رساله بيشتر با نام «الرسالة الحنفية في علم آداب البحث» شناخته شده و نام‌هاي «آدابيه = حاشية آداب البحث = شرح آداب البحث = شرح الرسالة العضدية» نيز بدان داده اند. مؤلف از قرن 9 دانسته شده، كه ظاهرا خطاست و نام كاملتر او شمس الدين محمد حنفي تبريزي است و از قرن 10 كه تاريخي كه براي وفات او آمده و يا فراغت از كارهايش، نشان مي دهد كه تا حدود اواسط قرن 10 زنده بوده است. در منابع وضعيت مؤلف مبهم است و مرآة الانوار محل فوتش را بخارا دانسته گرچه سال وفات اورا ذكر نكرده است. از اين رساله در فنخا جلد 16 ، 93 نسخه معرفي شده است.

8- ص 75 شماره 17262 با عنوان «احكام نماز» و ناشناس آمده؛ اين رساله كه با نام‌هاي «الوجيزة في الصلاة = مختصر تحفة الابرار = احكام نماز = آداب نماز = رساله عمليه = ترجمة الصلاة» آمده، از آن محمد جعفر بن محمد صفي آباده اي است كه از شاگردان و خواص سيد محمد باقر رشتي بوده و آن را از رساله فتوائي استادش به نام «تحفة الابرار» گزين كرده است. بيش از 100 نسخه از آن تا بحال شناخته شده است.

9- ص 135 شماره 17313/2 با عنوان «قطر الندي و بل الصدي»آمده؛ آغاز رساله مي رساند كه «شرح قطرالندي» است نه «قطر الندي».

10- ص 156 شماره 17332 با عنوان «فقه اهل سنت» و ناشناس آمده؛ اين نسخه جلد دوم «شرح النقاية مختصر الوقاية» محمود بن الياس رومي متوفاي 851 ق است و بيش از 100 نسخه داخلي و خارجي از آن معرفي شده است.

11- ص 161 با عنوان «صد صلوات» و ناشناس آمده؛ از اين رساله با شباهت هاي مختلف چند رساله معرفي شده كه عنوان «ورد المستغاث» دارد و بيشتر شبيه منشآت دراويش اهل سنت است و اين نام براي آن، شايد مناسب تر باشد. آنچه معرفي شده نيز با يكديگر تفاوت هايي دارد و توصيف همين رساله نيز مي رساند كه بايد از دراويش اهل سنت باشد.

12- ص 173 شماره 17346/1 با عنوان «شرح تهذيب المنطق و الكلام» و ناشناس آمده؛ آغاز اين رساله مي رساند كه «حاشيه تهذيب المنطق» محمد بن اسعد دواني است كه خطبه آن حذف شده است.

13- ص 174 شماره 17346/2 با عنوان «شرح تهذيب المنطق و الكلام» و ناشناس آمده؛ اين رساله «حاشية حاشية الدواني علي تهذيب المنطق» است ومؤلف آن، محمد زاهد بن محمد اسلم هروي متوفاي 1101 ق است كه بيش از 40 نسخه از آن معرفي شده است.

14- ص 182 شماره 17353 با عنوان «شرح الشافية» از محمد سعد؛ نام كامل اين اثر «العافية في شرح الشافية» است كه در اواخر ماه صفر 1097 ق به پايان رسيده است. نام مؤلف آن مختلف ذكر شده كه شايد كاملترين آن، قريشي عظيم آبادي، محمد سعيد بن كريم الله باشد كه در قرن 11 مي زيسته است و محتملا تا 1102 زنده بوده است. تا به حال سه نسخه از آن معرفي شده كه فقط يك نسخه آن، داخلي است و در آستانقدس رضوي نگهداري مي شود و نسخه ملي دومين آن است. چاپ سنگي آن در هند انجام شده است. لازم به ذكر است كه با همين نام، رساله اي وجود دارد كه به عربي است و نسخه اي در عتبه حسينيه كربلاست و از حسيني تفرشي، رضي الدين محمد دانسته و رساله ديگري به همين نام به عربي در مرعشي است كه ناشناس مانده است.

15- ص 183 شماره 17354 با عنوان «تركيب الكافية»؛ نام صحيح و كامل اين رساله «اوفي الوافية في شرح الكافية» است كه با نام‌هاي «اعراب الكافية = تركيب الكافية = حل تركيب الكافية» نيز آمده است. و نام مؤلف آن، حاجي بابا طوسي، ابراهيم بن عبدالكريم است كه در قرن 10 مي زيسته است. بيش از 50 نسخه داخلي و خارجي از اين رساله را شناخته ايم.

16- ص 195 شماره 17366، «شرح وقاية الرواية» و ناشناس؛ نام اين رساله «شرح النقاية مختصر الوقاية» است و نام مؤلف آن، محمود بن الياس رومي متوفاي 851 ق؛ اين رساله بخش دوم آن است و نسخه بسيار دارد گرچه بيشتر در هند و پاكستان.

17- ص 198 شماره 17369؛ به نظر مي رسد كه مقدمه همان طب سبحاني است كه از اشترخواني، سبحان قلي معرفي شده است. در ايران نسخه اي تا به حال معرفي نشده و نسخه هاي آن بيشتر در كشورهاي آسياي ميانه است.

18- ص 204 شماره 17377؛ نام كامل اين اثر «اشعة اللمعات في شرح المشكاة» است كه در جلد 3 فنخا، ص 1020 معرفي شده است. در داخل نسخه هاي اين كتاب محدود است ولي در بيرون، نسخه بسيار دارد.

19- ص 223 شماره 17387 با عنوان «دقايق الاصول» و از فردي به نام محمد بن عمر دانسته و در توصيف نيز به احتمال آن را شرح اصول شاشي پنداشته شده است؛ آغاز اين رساله مي رساند كه نام كتاب «دقائق الاصول شرح منتخب الحسامي» است و مؤلف آن را فضل الحق آخوند زاده دانسته اند. از اين رساله در ايران تا به حال نسخه اي معرفي نشده ولي دو نسخه در كتابخانه گنج بخش پاكستان و دو نسخه در جامعه ام القري سعودي معرفي شده است.

20- ص 226 شماره 17388/5 با عنوان «تصريف الافعال» و ناشناس؛ از اين رساله نسخه هاي متعددي معرفي شده و اكثرا با عنوان «تصريف الافعال» و ناشناس آمده است و در فنخا جلد 30 ص 484 نيز فقط دو نسخه از آن، ذيل «المعزي في التصريف» با انتساب به شمس الدين محمد بن ابي القاسم معزي معرفي شده است. اين رساله با اين سرآغاز و تقريبا با همين خصوصيات در كشف الظنون به همين فرد نسبت داده شده و پس از بررسي، حدود 19 نسخه داخلي از آن بدست آمد و بيش از 10 نسخه خارجي كه عمدتا عنوان «تصريف الافعال» را دارد. در جلد 8 فنخا ص 317 با عنوان «تصريف الافعال» و ناشناس، 10 نسخه معرفي شده كه همين رساله است و محتملا دو نسخه ديگري هم كه در دنباله آن آمده، بايد همين رساله باشد و چندين نسخه از آن در كتابخانه ملي است. اين كتاب را محمد بن درويش محمد مير مقلد با عنوان «شرح الابواب و رسالة التوفيق» شرح فارسي نموده كه نسخه اي در فيضيه و نسخه اي در كتابخانه وزارت خارجه دارد. اين قرائن و تصريح كشف الظنون نشان مي دهد كه رساله از معزي است و چون در متن به نام مؤلف اشاره نشده و بيشتر با استفاده از عبارات اول كتاب، آن را «تصريف الافعال» نام داده اند و همچنان تكرار شده است. و شماره 17401 در ص 238 نيز همين رساله است. رك: كشف الظنون جلد 2 ص 1740

21- ص 253 شماره 17414 با عنوان «شرح مجموع البحرين من عوارف» و ناشناس آمده؛ آنچه از آغاز نقل شده و توصيفي كه فهرستنگار محترمه كرده اند مي رساند كه اين كتاب بايد «شرح خلاصة الفقه كيداني» باشد. نامي كه برگزيده، ندانستم از كجا آمده است ولي ابوابي كه در توصيف آمده و هم آغاز آن، دال بر آن است و نسخه مشابهي در گنج بخش دارد كه با عنوان «شرح خلاصة الفقه كيداني» آمده است و آغاز عربي آن نيز كاملا با خلاصة الفقه هماهنگ است.

22- ص 286 شماره 17442 با عنوان «كتاب في الفقه» و ناشناس آمده؛ نام اين كتاب «رمز الحقايق في شرح كنز الدقايق» است و مؤلف آن، محمود بن محمد بدرالعيني متوفاي 855 ق كه اين نسخه نصف دوم اين كتاب است.

23- ص 287 شماره 17443 با عنوان «شرحي بر فقه حنفي» و ناشناس؛ اين نسخه بخشي از «فصول الحواشي لاصول الشاشي» است كه به فردي به نام الله داد نسبت داده شده و در شماره 17444 بدون ذكر نام الله داد معرفي شده است.

24- ص 288 شماره 17445 با عنوان «حاشيه شرح كتاب في الفقه الحنفي» و ناشناس آمده؛ اين نسخه بايد بخش دوم «ذخيرة العقبي» يا حاشيه شرح وقاية الرواية… صدرالشريعة الثاني باشد كه از انجام نيز افتادگي دارد.

25- ص 289 شماره 17446 با عنوان «شرحي بر كتاب فقه اهل سنت» و ناشناس آمده؛ اين كتاب، «النهاية في شرح البداية» محمود بن احمد بدرالعيني متوفاي 855 ق است كه كتاب بزرگي است و شرحي است بر «الهداية في شرح البداية» علي بن ابي بكر مرغيناني متوفاي 593ق و اين نسخه بخش كتاب البيع تا كتاب الاجاره آن است. نسخه هاي اين كتاب در ايران محدود است.

26- ص 291 شماره 17447/3 با عنوان «حاشية شرح الياس…»؛ از اين رساله دو نسخه ديگر در كتابخانه گنج بخش پاكستان است كه عنوان «كشف المشكلات» و يا «حاشية شرح النقاية» نام دارد كه حاشيه اي است بر «شرح النقاية مختصر الوقاية» محمود بن الياس رومي. (فهرست نسخه هاي عربي گنج بخش هنوز منتشر نشده است)

27- ص 307 شماره 17458/3 با عنوان «قواعد قراء» و ناشناس؛ اين رساله از محمد زاهد بخارائي قرن 10 است و رساله قبلي آن نيز كه با عنوان قواعد قراء آمده نيز از همين زاهد بخارائي است كه در مخارج حروف است و هر دو، نسخه داخلي و خارجي بسيار دارد و در هر دو قرينه اين انتساب موجود است كه فهرستنگار دقت نكرده است.

28- ص 308 شماره 17458/5 با عنوان «تجويد القرآن» و ناشناس؛ اين رساله كه نسخه بسيار دارد اكثرا در فهارس ناشناس آمده ولي برخي آن را به محمد بن عبدالحميد حكيم زاده از قرن 11 نسبت داده اند. رك: فهرست گوهرشاد جلد 1 ص 225

29- ص 311 شماره 17462/2 با عنوان «وجود حقيقي و وجود خيالي» و ناشناس؛ اين رساله از عزيزالدين نسفي است.

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *