ملاحظاتي درباب فهارس جديد كتابخانه ملي ايران (قسمت سوم: جلد 46) – مصطفی درایتی

ملاحظات جلد 46 كتابخانه ملي ايران، فهرستنگار سيد جعفر طباطبائي يزدي

توضيح: فهرستي كه در ايام برگزاري هشتادمين سال تاسيس كتابخانه ملي ايران رونمايي شد به دستم رسيد و اين ملاحظات حاصل تورق در آن است. بعدا از دوست گرامي جناب آقاي طباطبائي شنيدم كه آنچه براي رونمايي آماده شده بود از فايل تصحيح نشده بوده كه اشتباها به عنوان آخرين نسخه تكثير شده است و بنابراين ممكن است برخي از اين ملاحظات در نسخه جديد اصلاح شده باشد و آنچه نشده بعدا اصلاح شود. بنابراين بخشي از ملاحظات كه به تشويش و اختلاط بخش كتابشناسي و نسخه شناسي بود را ناديده مي گيرم بدان اميد كه اصلاح شده باشد.

1-ص 41 شماره 16326/3 ؛ اين رساله با نام «الواح الجواهر» يا «جواهر الالواح» در فهارس آمده و به افلاطون نسبت داده شده. بهتر بود بهمين نام آورده مي شد تا نام مبهم «علوم غريبه».

2- ص 78 شماره 16346/4 با عنوان «شرح الفرائض البهائية» كه ناشناس آمده؛ دو نسخه ديگر از اين رساله در مرعشي معرفي شده يكي با شماره 2362/10 كه به استناد صفحه آخر آن، مؤلف محيي الدين بن عبداللطيف جامعي ذكر شده و ديگري به شماره 1118/4 كه ناشناس آمده است. از اين مؤلف دو رساله ديگر با نامهاي «رجال جامعي» و «حاشية حاشية تهذيب المنطق» مي شناسيم.

3- ص 77 شماره 16346/2 «تحفة اللآلي» قايني كه مرقوم داشته اند كه نسخه ديگري از آن در كتابخانه ملي هست؛ بايد گفت كه سه نسخه ديگر در كتابخانه ملي هست كه با شماره هاي 3629/2، و 17494 و 4359/2 معرفي شده است. جز آنكه 32 نسخه از آن در فنخا جلد 27 ص 209-211 معرفي شده و تا الآن حدود 40 نسخه از آن شناخته شده است. آنچه محتملا فهرستنگار را محدود كرده، نام «تحفة اللآلي» است كه ظاهرا در آغاز اين نسخه ديده مي شود. نام شناخته شده آن، «اللآلي في شرح شواهد قطر الندي» است كه با عناوين «تحفة اللبيد» و «تحفة اللبيب» نيز در برخي فهارس معرفي شده است. نام «تحفة اللآلي» را نديدم و البته سرآغازها نيز يكسان ديده نمي شود، گرچه قرائن بخوبي نشان مي دهد كه يك اثر است.

4-ص 159 شماره 16390/8 با عنوان «الرسالة التسامحية» و ناشناس آمده؛ با توجه به آنچه از انجام ذكر شده، مي رساند كه شايد همان «التسامح في ادلة السنن» شيخ انصاري باشد.

5- ص 192 شماره 16410/1 «حاشية شرح الايساغوجي» از محي الدين تالشي؛ نام كامل مؤلف محيي الدين محمد بن موسي تالشي متوفاي 887 ق است كه بيش از صد نسخه آن در داخل و خارج معرفي شده است و در فنخا جلد 11، 44 نسخه داخلي آن معرفي شده است.

6- ص 208 شماره  16419/4 «حاشيه آداب البحث…» كه بدون نام مؤلف آمده است؛ فهرستنگار محترم به استناد مرقومه والد معظم ايشان كه آن را به مير سيد شريف نسبت داده اند، معتقد است آنچه در بيشتر نسخه ها ديده مي شود، انجام كتاب نيست بلكه انجامه اي است كه كسي غير از مؤلف افزوده است؛ ابتدا بايد عرض كنم تا به حال از اين رساله 270 نسخه داخلي و خارجي مي شناسم كه در بسياري از آنها كه انجام نسخه را نوشته اند، اين عبارات در پايان آن ديده مي شود و خود اين مي رساند كه اين عبارات انجامه نيست، بلكه نهايت رساله است. ثانيا ترديدي نيست كه حنفي تبريزي –مؤلف اين رساله- به حاشيه مير سيد شريف نظر داشته و برخي را موافق و به برخي منتقد است و ادعاي اينكه با استناد به انجام، آن را نسبت به مير سيد شريف داد، كمي دور از واقعيت است. ثالثا كثرت نسخه هاي اين رساله  كه قديمترين آنها تاريخ 909ق را دارد و توجه ويژه به استنساخ آن، مي رساند كه اگر از مير سيد شريف بود، محتملا بايد در ميان اين انبوه نسخه هاي موجود، نسخه اي به قبل از اين تاريخ يافت مي شد. در حالي كه 16 نسخه آن از قرن  10 است و هيچ نسخه اي از قرن نهم ندارد. بنابراين بايد نسبت آن به حنفي تبريزي را مسلم دانست مگر اينكه قرينه مثبته جدي تري يافت شود. نام اين رساله «الرسالة الحنفية في علم الآداب» است كه «آدابيه» و يا «حاشية آداب البحث» و «شرح آداب البحث» و يا «شرح الرسالة العضدية» نيز خوانده شده است.

7- ص 205 شماره 16419/2 «حاشيه شرح آداب البحث»، اين اثر كه برخي به تاح السعيدي و برخي به ابوالفتح جرجاني نسبت داده اند و ايشان هم از جرجاني دانسته است ولي در توصيف آن به نظر مي رسد كه ايندو را يكي پنداشته كه شايد از بعضي تراجم هم چنين بر مي آيد. و حال آنكه چنين نيست و به جهت برخي شباهت ها و نزديكي زمان، چنين خلطي صورت گرفته است.

8- ص 279 شماره 16471/3 با عنوان «رسالة في النكاح» و ناشناس آمده؛ به نظر مي رسد اين نسخه بخش نكاح «بغية الخاص و العام» است از محمد حسين بن هاشم كاظمي نجفي 1224-1308 ق كه كتابي فقهي بدون استدلال است كه از كتاب ديگرش به نام «هداية الانام» استخراج كرده است.

9- ص 308 شماره 16491/3 با عنوان «فوائد في الفقه» آمده؛ اين رساله داراي چندين نسخه است و نام آن «الفتاوي المختصر» است كه در جلد 23 فنخا ص 589 سه نسخه از آن معرفي شده است و با احتساب اين نسخه تا به حال 6 نسخه از آن مي شناسيم.

10- ص 308 شماره 16491/4 با عنوان «فوائد في المنطق» و ناشناس آمده؛ نام اين رساله، «الرسالة الوضعية = الرسالة العضدية = رسالة في الوضع» است و مولف آن عضدالدين ايجي و موضوع آن بلاغت است نه منطق. در فنخا جلد 16، 63 نسخه از آن معرفي شده و تا بحال 127 نسخه داخلي و خارجي از آن مي شناسيم.

11 – ص 310 شماره 16493، «المصباح في شرح تلخيص …» و مرقوم فرموده اند از اين رساله در ايران دو نسخه در كتابخانه دانشگاه تهران دارد؛ در دانشگاه تهران فقط يك نسخه است به شماره 8151 و نسخه 8150 رساله ديگري است. البته از اين رساله دو نسخه ديگر در خارج از ايران مي شناسم كه يكي در تركيه و ديگري در دانشگاه لس آنجلس است كه دومي ناشناخته مانده است ولي همين رساله است. لذا مي توان گفت تا بحال دو نسخه داخلي و دو نسخه خارجي از آن شناخته ايم.

12- ص 325 شماره 16503/4 در باره مؤلف رساله بيخ چيني، مرقوم نموده اند كه نورالله مشهور به علما؟؛ نام مؤلف اين رساله علاء الدين نورالله طبيب متوفاي 984 ق مشهور به «علاء» است كه محتملا بدليل سخت خواني نسخه «علاء» را «علماء» پنداشته اند كه در آغاز رساله از خود نام برده است. و آنچه در فهرستواره كتابهاي فارسي آمده ظاهرا صحيح است.

13- ص 331 شماره 16507/3 با عنوان «منازل السالكين» و از فيض كاشاني دانسته؛ آنچه از آغاز آمده مي رساند اين رساله، همان ده قاعده سيد علي همداني است كه در فهارس با نام‌هاي گوناگون آمده و در فنخا جلد 14 ص 856 تا 862، 107 نسخه از آن معرفي شده و تا بحال 162 نسخه داخلي و خارجي از آن مي شناسيم.

14- ص 331 شماره 16507/4 كه «منازل السالكين» فيض دانسته؛ اين، همان ده قاعده سيد علي همداني است كه فهرستنگار بخطا رفته است و منازل السالكين فيض، رساله بعدي كه با عنوان «زاد السالكين» معرفي شده است كه نام ديگر همان «منازل السالكين» است و چند نام ديگر هم دارد. شگفت آنكه به كتابشناسي فيض ارجاع شده، ولي توجه نشده كه اين دونام، مربوط به يك رساله است. فهرستنگار معتقد است كه در «زاد السالكين» به «منازل السالكين» خود ارجاع داده است كه بايد دقت شود. به هر صورت اين رساله، ترجمه آزادي است از اصول العشره نجم الدين كبري خيوقي، گرچه اين ترجمه به چند نفر نسبت داده شده است ولي نامي از فيض نبوده و بيشتر از سيد علي همداني دانسته اند.

15- ص 334 شماره 16508 با عنوان «شرح ايساغوجي» و بدون نام مؤلف؛ اين رساله كه بسيار مورد توجه بوده و تا به حال بيش از 460 نسخه داخلي و خارجي از آن مي شناسيم و از حسام الدين كاتي است. ترديد فهرستنگار به عبارت صاحب الذريعه بر مي گردد كه از شرحي از ايساغوجي نام برده و به بعض اصحاب نسبت داده كه سرآغاز آن، مشابه اين رساله است و به استناد عبارتي كه شارح راجع به اهل بيت آورده «و آله المختصين بمن لاتدرك كنهه و غوره» اين عبارت را در نسخه اي در نجف ديده است. اين عبارت در رساله ها و متن چاپ شده، ديده نشد و چندان معلوم نيست كه رساله مورد نظر صاحب الذريعه همين رساله باشد. كثرت نسخه و نسبت بدون معارض، نافي آن است كه همان رساله منسوب به كاتي باشد. بهر صورت سرآغاز و انجام كاملا شاهد بر اين است كه اين رساله، همان رساله كاتي است و ترديد بلاوجه است. جز اين كه بيش از 10 حاشيه بر اين شرح معرفي شده كه به نام كاتي تصريح كرده اند.

16- ص 387 شماره 16518/3 كه مؤلف را استرآبادي ، محمد بن حسين متوفاي 975 ثبت كرده كه خطاست و رساله از سلطان العلماء، حسين بن محمد 1001- 1064ق است. با اينكه در توصيف نسخه به نام صحيح مؤلف تصريح كرده ولي در سرشناسه نام مؤلف غلط ثبت شده است.

17- ص 390 شماره 16519/4؛ با اينكه در توصيف به نام مؤلف يعني اصفهاني، ملك محمد بن حسين قرن 10 تصريح مي كند ولي در سرشناسه نام مؤلف نيامده است.

18- ص 392 شماره 16519/6 با عنوان «جبر و مقابله» و ناشناس آمده؛ با توجه به انجام نسخه، قسمتي از همان «الفوائد البهائية» ابن خدام 643-724 ق است كه قسمت اول آن افتاده و از مقاله چهارم آغاز شده است كه يا ادامه رساله قبل است و يا اينكه مجددا بصورت ناقص بازنويسي شده است.

18- شماره 16564/2؛ در سرشناسه به اشتباه نام مؤلف، علامه حلي ذكر شده در حالي كه بايد نام دواني ، محمد بن اسعد ثبت مي شد.

19- شماره 16565/2 با عنوان «شرح الايساغوجي» و ناشناس؛ اين رساله از حسام الدين كاتي است و نسخه ارجاعي نيز هم شماره اش غلط است و شماره 16410/1 است نه 16408/2، و نه اين رساله، آن نسخه است. نسخه ارجاعي حاشيه شرح ايساغوجي و از محيي الدين تالجي است. لذا كلا بي مورد است.

20- ص 495 شماره 16573/1 با عنوان «سير و سلوك» و ناشناس آمده؛ با توجه به انجام نسخه، اين رساله همان ترجمه سير و سلوك رشتي است كه خسروشاهي، حسين بن علي انجام داده و 28 نسخه داخلي از آن معرفي شده است.

21- ص 509 شماره 16576/1 با عنوان «حاشيه معالم الاصول»؛ به نظر مي رسد كه حاشيه اي بر قوانين ميرزاي قمي و يا مشابه آن باشد، نه حاشيه معالم. بايد دقت بيشتري شود عبارات آغاز مي رساند حاشيه قوانين است.

22- ص 524 شماره 16578 با عنوان «حجية خبر الواحد» و ناشناس آمده؛ اين نسخه بخشي از كتاب «حجية المظنة» حسيني كاشاني، محمد تقي بن عبدالحي است كه در سه مطلب تنظيم شده است. رك: فهرست مرعشي شماره 18578/7 و فهرست گلپايگاني جلد 3 ص 1587

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *