بررسی آماری نسخه های خطی کشور عراق – مجتبی درایتی

(به بهانه تدوين «معجم المخطوطات العراقية» در مؤسسه الجواد)

اكنون كه كار تدارك و جمع‌آوري اطلاعات براي فهرست نسخه‌هاي خطي كشور عراق با عنوان «معجم المخطوطات العراقية» به پايان رسيده است و كار در مرحله ويراستاري و صفحه‌آرايي قرار دارد، بجاست كه آماري از نسخه‌هاي كشور عراق كه در اين فهرست منتشر خواهد شد به عرض محققان برسانيم. لازم به ذكر است كه در «معجم المخطوطات العراقية» به معرفي نسخه‌هايي خواهيم پرداخت كه اصل نسخه‌ يا تصوير آن در كشور عراق موجود است.
تعداد كل نسخه‌هاي خطي اي كه در «معجم المخطوطات العراقية» معرفي خواهند شد 76 هزار نسخه خواهد بود، كه از اين تعداد حدود 11 هزار نسخه عكسي و باقي (65 هزار نسخه) اصل است.
از بين 76000 نسخه عراق، مؤلف 62600 نسخه شناسايي شده است.
كل نسخه‌هاي عراق تحت 33160 عنوان (كتاب يا رساله) قرار مي‌گيرند، كه از اين بين 20200 عنوان داراي مؤلف معلوم مي‌باشند.

الف – زبان نسخه‌ها
از بين كل نسخه‌هاي خطي عراق 5000 نسخه به زبان فارسي است (قابل ذكر است كه «فهرستواره نسخه‌هاي خطي فارسي كشور عراق» در يك جلد در مؤسسه الجواد تدوين شده و آماده چاپ مي‌باشد).
اين 5 هزار نسخه خطي فارسي تحت 2935 عنوان (كتاب يا رساله) قرار مي‌گيرند و از اين بين، مؤلف 1850 عنوان (3888 نسخه) معلوم است. از اين بين علامه محمد باقر مجلسي صاحب بيشترين تعداد نسخه‌ها (300 نسخه) است. پس از وي بيشترين تعداد نسخه به ترتيب از آن فيض كاشاني (93 نسخه)، عبدالرحمن جامي (77 نسخه)، خواجه نصير (62 نسخه)، سيد شريف جرجاني (57 نسخه)، شيخ بهائي (54 نسخه) و سعدي (48 نسخه) است. در بين كتابهاي فارسي، كتاب «زاد المعاد» علامه مجلسي بيشترين تعداد نسخه‌ (77 نسخه) را در كشور عراق داراست و پس از آن به ترتيب «گلستان» سعدي (29 نسخه)، «ابواب الجنان» واعظ قزويني (29 نسخه)، «كبري در منطق» سيد شريف جرجاني (28 نسخه)، «روضة الصفا» ميرخواند (26 نسخه)، «مثنوي معنوي» مولوي (23 نسخه)، «ديوان حافظ» (23 نسخه)، «جلاء العيون» علامه محمد باقر مجلسي (23 نسخه) بيشترين تعداد نسخه‌هاي به زبان فارسي را دارا هستند.
در بين نسخه‌هاي فارسي موضوعات پرنسخه بدين قرارند: شعر (479 نسخه)، حديث و علوم حديث (465 نسخه)، فقه (385 نسخه)، تاريخ (376 نسخه)، فلسفه و كلام (365 نسخه)، اخلاق (344 نسخه)، طب (330 نسخه)، عرفان (280 نسخه)، دعا (218 نسخه)، علوم قرآن (199 نسخه)، علوم غريبه (130 نسخه)، هيئت (123 نسخه).
در بين نسخه هاي عراق 616 نسخه به زبان تركي، 139 نسخه به زبان سرياني، 61 نسخه به زبان كردي و 21 نسخه به زبان اردو وجود دارد.

ب- پراكندگي نسخه‌ها
از بين 76 هزار نسخه موجود در عراق كه در «معجم المخطوطات العراقية» معرفي خواهند شد، شهرها داراي بيشترين تعداد نسخه به ترتيب از اين قرار اند: نجف (28762 نسخه)، بغداد (25544 نسخه)، موصل (10245 نسخه)، كربلا (4468 نسخه)، سليمانيه (2925 نسخه)، بصره (2032 نسخه) وكاظمين (1512 نسخه).
در مقايسه نسخه‌هاي دو شهر بغداد و نجف آمار زير به دست مي‌آيد:
28762 نسخه موجود در شهر نجف، تحت 13304 عنوان قرار مي‌گيرند كه مؤلف 8950 عنوان از اين عنوانها معلوم است كه از اين بين مؤلف 5182 عنوان (16085 نسخه) شيعي است.
25544 نسخه موجود در شهر بغداد، تحت 12791 عنوان قرار مي‌گيرند كه مؤلف 8717 عنوان از اين عنوان‌ها معلوم است كه از اين بين مؤلف 1175 عنوان (2806 نسخه) شيعه هستند.
البته لازم به ذكر است كه از آنجا كه گرايش مذهبي بيشتر در آثار فقهي، اصولي و كلامي نمود پيدا مي‌كند، بايد توجه داشت كه در نجف از بين عناوين موجود 3249 عنوان (9270 نسخه) در فقه و اصول و 1248 عنوان (2530 نسخه) در كلام و اعتقادات است، در حالي كه در بغداد از بين عناوين موجود 1760 عنوان (3838 نسخه) در فقه و اصول و 886 عنوان (1650 نسخه) در كلام و اعتقادات است.
در بين كتابخانه ها و مخازن نگه داري نسخه‌هاي خطي بيشترين تعداد نسخه هاي معرفي شده در «معجم المخطوطات العراقية» مربوط به مراكز زير است:
1- دار المخطوطات عراق – بغداد (كه پيشتر نسخه‌هاي آن تحت عنوان «المتحف العراقي» يا «دار صدام للمخطوطات» معرفي شده‌اند): 9277 نسخه
2- المكتبة الاوقاف العامة – موصل: 8488 نسخه
3- المكتبة الاوقاف العامة – بغداد: 8124 نسخه
4- مؤسسة كاشف الغطاء العامة – نجف: 8121 نسخه (البته ظاهراً بيشتر نسخه‌هاي اين مركز عكسي است)
5- مكتبه الامام امير المؤمنين – نجف: 6548 نسخه
6- مكتبة آيت الله حكيم – نجف: 6368
7- مكتبة الاوقاف المركزية – سليمانيه: 2903 نسخه
8- المكتبة القادرية – بغداد: 2463 نسخه
9- حسينيه شوشتري ها – نجف: 1383 نسخه
10- مكتبة الروضة الحسينية – كربلا: 1379 نسخه
11- مكتبة الكاشف الغطاء العامة (الحسن و الحسين) – نجف: 1362 نسخه
12- مكتبة العتبة العلوية – نجف: 1275 نسخه
13- المكتبة العباسية (باش اعيان) – بصره: 1242
14- مكتبة العتبة العباسية – كربلا: 1206 نسخه

ج- موضوع نسخه‌ها
در بين 76 هزار نسخه خطي كشور عراق كه در «معجم المخطوطات العراقية» معرفي مي‌شود، تعداد نسخه‌ها و تأليفات از حيث موضوع به قرار زير است:
1) ادبيات
شعر: 5889 نسخه (تحت 3114 عنوان، كه مؤلف 1861 عنوان معلوم است)
صرف و نحو: 4875 نسخه (تحت 1515 عنوان كه مؤلف 807 عنوان معلوم است)
بلاغت: 1930 نسخه (تحت 488 عنوان كه مؤلف 300 عنوان معلوم است)
لغت: 1215 نسخه (تحت 394 عنوان كه مؤلف 251 عنوان معلوم است)
2) علوم عقلي
كلام و اعتقادات: 5792 نسخه (تحت 2592 عنوان كه مؤلف 1893 عنوان معلوم است)
منطق: 2783 نسخه (تحت 880 عنوان كه مؤلف 519 عنوان معلوم است)
عرفان و تصوف: 2059 نسخه (تحت 1152 عنوان كه مؤلف 834 عنوان معلوم است)
فلسفه: 1580 نسخه (تحت 752 عنوان كه مؤلف 521 عنوان معلوم است)
3) علوم ديني
فقه: 14629 نسخه (تحت 5000 عنوان كه مؤلف 3400 عنوان معلوم است)
حديث و علوم حديث: 10194 نسخه (تحت 3800 عنوان كه مؤلف 2322 عنوان معلوم است)
علوم قرآن: 4594 نسخه (تحت 1700 عنوان كه مؤلف 1030 عنوان معلوم است)
اصول افقه: 3723 نسخه (تحت 1372 عنوان كه مؤلف 923 عنوان معلوم است)
اخلاق: 2143 نسخه (تحت 1027 عنوان كه مؤلف 645 عنوان معلوم است)
قرآن‌ها: 1881 نسخه
قرآن‌هاي مترجم به فارسي: 171 نسخه
4) تاريخ و جغرافيا
تاريخ: 4277 نسخه (تحت 2138 عنوان كه مؤلف 1406 عنوان معلوم است)
تراجم: 1396 نسخه (تحت 696 عنوان كه مؤلف 494 عنوان معلوم است)
جغرافيا: 173 نسخه (تحت 99 عنوان كه مؤلف 61 عنوان معلوم است)
5) علوم طبيعي، پايه و غريبه
طب: 1940 نسخه (تحت 1015 عنوان كه مؤلف 576 عنوان معلوم است)
هيئت: 1500 نسخه (تحت 775 عنوان كه مؤلف 437 عنوان معلوم است)
علوم غريبه: 1006 نسخه (تحت 674 عنوان كه مؤلف 324 عنوان معلوم است)
رياضيات: 969 نسخه (تحت 359 عنوان كه مؤلف 226 عنوان معلوم است)

د- مؤلفان
76 هزار نسخه خطی کشور عراق که در «معجم المخطوطات العربية» معرفی خواهند شد، تحت 33160 عنوان (كتاب يا رساله) قرار مي‌گيرند، كه از اين بين 20200 عنوان داراي مؤلف معلوم مي‌باشند. اين عناوين حاصل کار 7870 مؤلف مختلف اند.
از بين مؤلفانی که مذهب آنها مشخص است، 1782 مؤلف شيعه هستند (که مؤلف 6937 عنوان در 23723 نسخه می‌باشند) و 2235 مؤلف اهل سنت هستند (که مؤلف 7842 عنوان در 28609 نسخه می‌باشند). در بين مؤلفان اهل سنت، 12159 نسخه (در 3086 عنوان) از مؤلفان شافعی، 8000 نسخه (در 2095 عنوان) از مؤلفان حنفی، 1476 نسخه (در 463 عنوان) از مؤلفان مالکی و 1339 نسخه (در 507 عنوان) از مؤلفان حنبلی است.
آمار مؤلفان نسخه های خطی عراق از حيث انتساب به شهرها يا بلادهای مختلف اين چنين است:
1. بغدادی: 215 مؤلف (دارای 1823 نسخه)
2. اصفهانی: 207 مؤلف (دارای 2462 نسخه)
3. نجفی: 135 مؤلف (دارای 1680 نسخه)
4. موصلی: 135 مؤلف (دارای 883 نسخه)
5. شيرازی: 119 مؤلف (دارای 1633 نسخه)
6. عاملی: 102 مؤلف (دارای 3601 نسخه)
7. حلی: 95 مؤلف (دارای 2557 نسخه)
8. حائری: 94 مؤلف (دارای 1390 نسخه)
9. دمشقی: 90 مؤلف (دارای 1203 نسخه)
10. تبريزی: 90 مؤلف (دارای 566 نسخه)
11. مصری: 89 مؤلف (دارای 1035 نسخه)
12. کاشانی: 77 مؤلف (دارای 1100 نسخه)
13. مکی: 54 مؤلف (دارای 1149 نسخه)
14. گيلانی: 53 مؤلف (دارای 658 نسخه)
15. قمی: 45 مؤلف (دارای 1155 نسخه)
16. طوسی: 34 مؤلف (دارای 1145 نسخه)
در بين مؤلفان نسخه‌های عراق بيشترين نسخه‌ها متعلق به افراد زير است:
1. شيخ بهائی: 1006 نسخه (در 107 عنوان)
2. سيوطی: 925 نسخه (در 251 عنوان)
3. علامه حلی: 806 نسخه (در 73 عنوان)
4. سعدالدين تفتازانی: 796 نسخه (در 26 عنوان)
5. شهيد ثانی: 780 نسخه (در 76 عنوان)
6. فيض کاشانی: 640 نسخه (در 79 عنوان)
7. شيخ طوسی: 552 نسخه (در 40 عنوان)
8. سيد شريف جرجانی: 539 نسخه (در 73 عنوان)
9. ابن حجر هيثمی: 538 نسخه
10. محمد باقر مجلسی: 529 نسخه (در 94 عنوان)
11. شيخ صدوق: 512 نسخه (در 35 عنوان)
12. ابن هشام: 382 نسخه (در 19 عنوان)
13. انصاری، زکريا بن محمد: 370 نسخه (در 56 عنوان)
14. ابن سينا: 344 نسخه (در 135 عنوان)
15. محقق حلی: 318 نسخه (در 15 عنوان)

هـ – مكان و زمان تأليف
در بين نسخه هاي خطي عراق كه در «معجم المخطوطات العراقية» معرفي خواهند شد و محل تأليف آنها مشخص است، شهرهايي كه بيشترين تأليف در آنها صورت گرفته است به ترتيب زيرند:
1- نجف: 72 عنوان (داراي 649 نسخه)
2- كربلا: 43 عنوان (داراي 191 نسخه)
3- مكه: 41 عنوان (697)
4- اصفهان: 35 عنوان (داراي 278 نسخه)
5- مشهد: 33 عنوان (داراي 192 نسخه)
6- شيراز: 22 عنوان (داراي 186 نسخه)
7- قم: 16 عنوان (داراي 149 نسخه)
8- بغداد: 15 عنوان (داراي 111 نسخه)
در بين نسخه‌هاي موجود در عراق از حيث زمان تأليف نسبت به قرنهاي اول تا چهاردهم هجری، تعداد تأليفات و تعداد نسخه‌هاي موجود از آن تأليفات به قرار زير است:
قرن اول: 65 عنوان (349 نسخه)
قرن دوم: 89 عنوان (422 نسخه)
قرن سوم: 204 عنوان (709 نسخه)
قرن چهارم: 331 عنوان (2011 نسخه)
قرن پنجم: 572 عنوان (2645 نسخه)
قرن ششم: 477 عنوان (3020 نسخه)
قرن هفتم: 798 عنوان (5044 نسخه)
قرن هشتم: 817 عنوان (5658 نسخه)
قرن نهم: 900 عنوان (5323 نسخه)
قرن دهم: 1253 عنوان (7285 نسخه)
قرن يازدهم: 1267 عنوان (5881 نسخه)
قرن دوازدهم: 990 عنوان (2972 نسخه)
قرن سيزدهم: 1658 عنوان (4927 نسخه)
قرن چهاردهم: 875 عنوان (1653 نسخه)

مجتبی درایتی

نام: مجتبی درایتی تحصیلات: دکترای فلسفه از دانشگاه تهران محل سکونت: ایران ، مشهد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *