تکمله ای بر فهرست نسخه های عکسی علوم عقلی اسلامی (جلد سوم) – مصطفی درایتی

اخيرا مجلد سوم از فهرست نسخه‌هاي عكسي علوم عقلي اسلامي به دستم رسيد، كاري قاعده‌مند و چشم‌نواز و نسبتا عاري از زيادنويسي و كم‌نويسي، كه بايد به دوستان دست اندر كار دست مريزاد گفت.
از مقدمه مجلد اول اين فهرست برمي‌آيد كه حدود 8000 نسخه عكسي در اين مركز جمع‌آوري شده كه برخي داخلي است و بسياري از كشورهاي ديگر تهيه شده است. مجموعه‌اي غني، دندان‌گير كه انتشار فهرست تمامي آنها مي‌تواند كمك مهمي به پژوهشگراني باشد كه دسترسي آنها به اين نسخه‌ها با مشكل روبه‌رو بوده و هست.
آنچه در ذيل مي‌آيد حاصل تورق مجلد سوم اين فهرست و تامل بر روي نسخه‌هايي است كه در اين فهرست ناشناخته مانده است تا هم دوستان دست اندر كار اين مجموعه نفيس آن را تصحيح كنند و هم افرادي كه در اختيار دارند به تصحيح فهرست خود بپردازند.
1-صفحه 118 نسخه شماره 4/1135به عنوان «حاشية علي اثبات الواجب القديم» كه مجهول آمده است. اين حاشيه از حبيب الله ميرزا جان باغنوي است و نسخه بسيار دارد.
2-ص122 نسخه شماره 3/1139 برخي آن را به احمد بن محمد كوسج ( -1195ق) و برخي به عبدالكريم ذهبي زنجاني( -1299ق) نسبت داده اند. با توجه به نسخه‌اي از آن كه با تاريخ 1032 در شاهچراغ شيراز است، انتساب آن به ذهبي زنجاني منتفي است و محتملاً از كوسج باشد. گرچه در بسياري از فهارس ناشناخته آمده است.
3-ص184 نسخه شماره6/1213 به عنوان «حاشية حاشية شرح آداب البحث» كه محشي دوم شاه حسن دانسته شده. نام صحيح اين محشي، عبداللطيف شاه حسين عجمي ( -930ق) است و چندين نسخه از آن در داخل و خارج شناخته شده است.
4-ص245 نسخه شماره 1/1265 با عنوان «شرح العقيدة» و مجهول آمده كه با توجه به آغاز، اين رساله همان شرح «ام البراهين» محمد بن يوسف سنوسي (832-895ق) بايد باشد كه نسخه بسيار دارد.
5-ص254 نسخه شماره 20/1267 با عنوان «نصيحت فرزند» كه ناشناس آمده. سرآغاز اين رساله، مي‌رساند كه اين رساله همان است كه با عنوان «سوال و جواب» در برخي از فهارس به قاسم انوار (757-837ق) نسبت داده شده است، گرچه انجام آن هماهنگي ندارد.
6-ص257 نسخه شماره5/1268 با عنوان «رساله در تصوف» و ناشناس آمده، اين همان رساله حكمة الموت است كه بسياري به ابن سينا و برخي به عين القضاة و عده‌اي به فخر رازي نسبت داده اند.
7-ص285 نسخه شماره8/1289با عنوان «رساله في التصوف» و ناشناس آمده. اين رساله بخش تصوف كتاب «اتمام الدراية لقراء النقاية» عبدالرحمن سيوطي(849-911ق) است.
8-ص286 نسخه شماره 9/1289 «شرح تعليم المتعلم في طريق التعلم» كه ناشناس آمده است. شارح، ابراهيم بن اسماعيل زين العرب (قرن10) است كه البته به نوعي هم نسبت داده شده.
9-ص312 نسخه شماره 4/1303 با عنوان «اصول الدين» و ناشناس آمده، با توجه به آغاز و انجام ذكر شده ، نام اين كتاب «الخلاصة في علم الكلام = الاعتقادات = اصول الدين» است و مولف آن قطب الدين سبزواري (قرن6) است.
10-ص382 نسخه شماره3/1401 با عنوان «حواشي بر تهذيب» و از بخاري ، عنايت الله (قرن 13) دانسته شده؛ نام اين رساله «جامع الحواشي علي تهذيب المنطق» است و مولف آن عناية الله بن عبدالله وابكني ( -1176ق) است.
11-ص415 نسخه شماره 7/1423، نام صحيح و كامل مولف آن محمد بن مصطفي آقكرماني ( – 1174) است.
12-ص423 نسخه شماره18/1424 با عنوان «رساله در حركت» و ناشناس آمده، اين رساله همان « اثبات حركت جوهري» از فيض كاشاني (1006-1091ق) است، كه تا به حال 10 نسخه از آن معرفي شده است.
13-ص439 نسخه شماره 1/1433 با عنوان «تسبيع قصيدة البردة» كه ناشناس آمده است؛ آن را به مجد ملاطي نسبت داده اند.
14-ص443 نسخه شماره10/1433 با عنوان «بابي در معراج الرسول» و ناشناس و در ملاحظات آورده اند «كه كاتب آن را مشكاة الانوار معرفي كرده» و افزودند كه به مشكاه الانوار غزالي هيچ نسبتي ندارد و كار غزالي در تفسير سوره نوراست. تمت.
دو كتاب به نام «مشكاة الانوار» معرفي شده، يكي «مشكاة الانوار و مصفاة الاسرار» است كه نسبت آن به غزالي را، عبدالرحمن بدوي مسلم دانسته و در تفسير آيه نور است. و كتاب ديگري بنام «مشكاة الأنوار في لطائف الاخبار» است كه برخي به غزالي نسبت داده اند و بدوي آن را از «منحولات» او دانسته و مولف اصلي را، ابن فقيه ، علي بن محمد( -877) مي‌داند و عده اي آن را به ابن قصاع، مصطفي بن محمد (قرن9) نسبت داده اند، اين كتاب داراي 48 باب است كه باب هفتم آن، « معراج نبينا » مي باشد و اين رساله هفتمين باب، همين كتاب است.
15-صفحه453 نسخه شماره 8/1441 با عنوان «شرح آداب المناظره» و ناشناس آمده، ماتن و شارح اين رساله طاش كبري زاده ، احمد بن مصطفي(901-968ق) است كه هم متن و هم شرح نسخه بسيار دارد.
16-صفحه 455 نسخه شماره15/1441 با عنوان «سلسلة النقشبندية و طريقتهم» و ناشناس آمده؛ نسخه ديگري از اين رساله با عنوان «سلسلة الذهب» در مكتبة الاوقاف عامه سليمانيه عراق آمده و نام مولف آن فردي به نام محمد مراد ذكر شده است كه در پايان نسخه به آن تصريح شده است.
17-صفحه462 نسخه شماره14/1444 با عنوان «ترتيب العلوم» و ناشناس آمده؛ اين كتاب ظاهرا همان تاليف ساچقلي زاده ، محمد بن ابي بكر (- 1150ق) است كه البته در ايران نسخه اي از آن معرفي نشده است.
18-صفحه 463 نسخه شماره 15/1444 با عنوان «بيان اصناف الهوي …» ناشناس آمده؛ دو نسخه ديگر از اين رساله با عنوان ديگر «الفرق الاسلامية» معرفي شده است كه از محمد بن محمد بابرتي (714-786ق) دانسته شده است.
19-صفحه 465 نسخه شماره 19/1444 با عنوان «شرح دعاء القنوت»، ناشناس آمده؛ نسخه ديگري از اين رساله در المتحف العراقي معرفي شده كه مولف آن قول احمد ، احمد بن محمد ( -950ق) دانسته شده است.
20-صفحه489 نسخه شماره3/1458 با عنوان «تفسير آية‌ الامانه»، ناشناس آمده؛ اين رساله نيز ظاهرا از عبدالرزاق كاشي است.
21-صفحه 495 نسخه شماره 8/1460 با عنوان «الدرر المكنون» و ناشناس آمده؛ نام معروف اين كتاب « نثر اللآلي» است و از فضل بن حسن طبرسي است.
22-صفحه 501 نسخه شماره 40/1463 با عنوان «الناسخ و المنسوخ» كه از شيخ صدوق دانسته شده، اين همان رساله ابن عتايقي است و نسبت آن به صدوق بي وجه است.
23-ص506 نسخه شماره 1471 با عنوان «حاشية علي شرح المواقف» و ناشناس ذكر شده، اين رساله «حاشية حاشية الخيالي علي شرح عقائد النسفي » و از كمال الدين اسماعيل قرماني ( -920) است. گرچه ابتداي آن افتاده ولي انجام آن كاملا با اين رساله هماهنگ است.
24-ص508 نسخه شماره 4/1472 با عنوان «شرح بدء الامالي» و ناشناس؛ اين رساله « نفيس الرياض لاعدام الامراض» و از خليل بن علاء بخاري( -632ق) است كه سه نسخه داخلي و بيش از 20 نسخه غير ايراني از آن را مي‌شناسيم.
25-ص518 نسخه شماره17/1478 با عنوان تفسير سوره فاتحه كه از شيخ بهائي دانسته شده؛ اين رساله فارسي است و در فهرست ملك هم همان عروة الوثقي شيخ بهائي دانسته شده و اشاره‌اي به فارسي يا عربي بودن ندارد و چيزي هم از آغاز و انجام نقل نكرده است و به صورت طبيعي ما را نيز به غلط انداخته، زيرا تفسير سوره فاتحه، شيخ بهائي به عربي است و نسخه نيز بسيار دارد. و دوستان فهرستنگار اين مجموعه هم به همان اعتماد كرده‌اند و بر ما نيز اشارتي داشتند كه اين رساله فارسي است و چرا در «دنا» به عربي معرفي شده است؟ بعد از بررسي و ديدن آغاز و انجام آن در اين فهرست، معلوم شد كه اين رساله فارسي از آن محمد ابراهيم بن ملاصدراي شيرازي ( -1070ق) است كه فقط يك نسخه ديگر از آن معرفي شده و آن هم در كتابخانه مجلس است. و شايد علت اشتباه در فهرست ملك از آن باب بوده كه مولف به تاليف ديگر خود به نام عروة الوثقي اشاره مي‌كند كه هم پسر ملاصدرا داراي چنين تاليفي است و هم شيخ بهائي عروة‌ الوثقي دارد، و اتفاقا هر دو داراي تفسير سوره فاتحه نيز هستند. با اين تفاوت كه تفسير سوره فاتحه و عروة‌ الوثقي پسر ملاصدرا هر دو به فارسي است ولي تاليف شيخ بهائي هر دو به عربي است.
در خاتمه ضمن ارج‌گذاري به كار عزيزان دست اندركار اين فهرست، اميد مي رود كه بزودي شاهد مجلدات ديگر آن باشيم.
مصطفي درايتي
آذر ماه 1395

مصطفی درایتی

مصطفی درایتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *